Xitaydiki "Térrorluqqa qarshi urush" we Uyghurlar mesilisi (1)

Xitayning Uyghurlar diyarida yolgha qoyulushqa bashlighan türlük belgilimiler we qanunlar xelq'ara jama'etning küchlük tenqidlirige duch kéliwatqan idi.

Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 17-féwral, qeshqer.

Ötken yilidin buyan "Térrorluqqa qarshi turush" dégen namda Uyghurlar diyarida yolgha qoyulushqa bashlighan türlük belgilimiler we qanunlar xelq'ara jama'etning küchlük tenqidlirige duch kéliwatqan idi. Xitay hökümiti bolsa bu tenqidlerge qarita Uyghurlar diyaridiki murekkep we xeterlik ijtima'iy muhitning özlirini ashundaq tedbirlerni élishqa mejbur qiliwatqanliqini qeyt qilip kelmekte. Buning bilen xitaydiki térrorluq hadisiliri hemde uning hazirqi tereqqiyatigha qarap chiqish meqsitide bir qisim mutexessisler bilen söhbetleshtuq.

Türlük axbarat wasitiliri "11-Séntebir weqesi" din kéyin dunya miqyasida térrorluqqa qarshi omumyüzlük bir éqimning otturigha chiqqanliqini namayish qiliwatqan bir peytte, xitay hökümitining özliriningmu térrorluqning ziyankeshlikige uchrawatqanliqi heqqidiki bayanliri shu qatardin yer élishqa bashlidi. Aridin on nechche yil ötüp ketken bügünki waqitta bolsa, xitay hökümitining bu bayanliri islam dinini we islam esebiylikini kontrol qilish, radikalliq we esebiylikke zerbe bérish, dégen sahelerge merkezlishishke bashlidi.

Teywendiki nenxu'a uniwérsitétining proféssori yang shiyö we tarix penliri dokturanti skot romanyukning qelimige mensup "Térrorluq we xitaydiki térrorluqqa qarshi turush: bashqiche shekildiki térrorluqqa qarshi urush" serlewhilik maqalide bu mesililer xéli tepsiliy muhakime qilin'ghan. Maqale aptorlirining qarishiche, xitaydiki musulmanlar we islam dinigha da'ir mesililerni bir yaqliq qilishta xitay hökümitining mesilini tonushi we uninggha munasip tedbirlerni élishi amérikidiki islam dinigha we musulmanlargha qarshi turush ehwalliridin pütünley perqliq yosunda otturigha chiqmaqta iken. Buning bilen xitaydiki alaqidar tedbirler musulmanlar bilen musulman bolmighan xitay puqraliri otturisida yoghinap méngiwatqan bir hangni peyda qilishqa bashlighan, buning türtkiside bolsa "Islam wehimisi" téximu keng yéyilishqa bashlighan. Bu hal Uyghurlar diyarida téximu selbiy weziyetni yaritip, Uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki munasiwetni téximu yamanlashturuwetken. Xitay da'iriliri bolsa bu xildiki yamanlishiwatqan weziyetni "Xitayning birlikini buzushqa urunuwatqan Uyghuristan yaki sherqiy türkistan musteqilliq herikiti" dep sherhlep, buninggha qarshi turush meqsitidiki herxil tedbirlerni toxtimastin élishqa bashlighan.

Biz Uyghurlar diyarida mushu xildiki weziyetning otturigha chiqishigha xitay dölitining yolgha qoyuwatqan siyasetlirining qaysi derijide tesiri bolushi mumkinlikini sorighinimizda, proféssor yang shiyö buningdiki eng muhim sewebning xitayning siyasetliri emes, belki Uyghurlar diyarida mewjut boluwatqan iqtisadiy amil ikenlikini tekitlidi. U bu heqte mundaq dédi: "Méningche, zorluq heriketlirining ewj élip kétishi asasiy jehettin iqtisadiy seweblerdin boluwatidu. Némishqa shundaq deymiz dégende, xitaydiki iqtisadning güllinish nisbitide shinjang xitaydiki bashqa ölkilerdin köp aldida turidu, emma bu xil iqtisadiy ösüshning netijisi muwapiq teqsim qilinmaywatidu, yene kélip shinjangda ishsizliq nisbiti bashqa ölkilerdin köp yuqiri. Shunga jem'iyettiki mushu xil tengsizlik, siz bayatin tilgha alghan zorluq heriketlirige pilta boluwatidu."

Emma amérikidiki "Puqralar küchi" teshkilatining re'isi doktor yang jyenlining qarishiche bu xildiki iqtisadiy jehettiki tengpungsizliq Uyghurlarni xitay hakimiyitige qarshiliq körsitishke mejbur qildi, dep qarashning qilche asasiy yoq iken.. U bu heqte mundaq dédi: "Iqtisadiy tereqqiyat mesililerni hel qilalmaydu. Chünki iqtisadiy tereqqiyat barliqqa kélish bilen birge Uyghurlargha hörmet, ularning mewjutluqigha qarita étirap, ularning medeniyiti we diniy étiqadigha qimmet ata qilinmisa, Uyghurlarning normal diniy pa'aliyetliri we kündilik turmushining mezmuni biz körüwatqandek " qanunsiz" bolup qalidu. Oylap körüng, Uyghurlar hazir saqalmu qoyalmaydighan bir halgha giriptar boluwatidu. Téxi yéqinda yüz bergen, bir partiyelik kadirning öz yézisidiki diniy ölima aldida tamaka chekmigenliki üchün jazalinishidek weqeler iqtisadiy tereqqiyatning hazirqi mewjut mesililerni hel qilalmaydighanliqining yene bir ispati. Yene misal alsaq, Uyghurlarning hazir öz tilida sözlishishi men'i qiliniwatidu. Hazirqi iqtisadiy tereqqiyat mana mushundaq tüplük mesilini hel qilishqa chortla ajiz kéliwatidu. Toghriraqi bu mumkin emes. Yene bir jehettin alsaq, rayondiki iqtisadiy tereqqiyattin kim behrimen boluwatidu? yenila ashu xitay puqraliri buning méghizini chéqiwatidu. Chünki, u jayda xitaylar siyasiy jehette hökümran orunda turuwatidu. Siyasiy jehette hökümran bolghaniken, u tebi'iy yosunda iqtisadqimu hökümranliq qilidu. Shunga u jayda emel tutqan herqandaq bir xitay tézla özining uruq-tughqanliri we dost-yaranlirini öz etrapigha toplaydu. Buning bilen iqtisadiy tereqqiyatning paydisi ashu ghojamlarghila bolidu. Uyghurlargha bolsa yoqning ornida anche-munche nésiwe tégishi mumkin. Bu xildiki iqtisadiy tereqqiyat endizisi yene tebi'iy bayliqlarning qézilishidimu öz ipadisini tapidu. Netijide u yerdin bayqalghanliki tebi'iy bayliqlar birdek ichkirige toshulidu. Eger xitay hökümiti mushu xil ré'alliqni étirap qilmay, buninggha munasip tedbirlerni almay kétiwéridighan bolsa, jezmenki bu mesile téximu éghir mesililerge zémin hazirlaydu."

Derweqe dunya miqyasida térrorluq we uning aldini élish bir chong téma boluwatqan weziyette, xitay da'irilirining bu mesilige qaysi nuqtilardin qarawatqanliqi bir qisim kishilerning diqqitidin saqit boluwatqanliqini awstraliye döletlik uniwérsitétining proféssori maykil klark alahide tekitleydu. Maykil klark gherb dunyasidiki alimlar arisida xitaydiki térrorluq we uning Uyghurlar bilen bolghan munasiwiti heqqide birqeder chongqur izden'gen mutexessislerning biri. U bu mesilide aldi bilen xitayda térrorluq tehditining qaysi derijide mewjut ikenlikige qarashning muhimliqini tilgha aldi. Maykil klark bu toghriliq mundaq deydu: "Biz 11-séntebir weqesidin kéyin otturigha chiqqan bayanlargha, bolupmu gherb dunyasida otturigha chiqqan mushu heqtiki mezmunlargha nezirimizni aghduridighan bolsaq shuni bayqaymizki, buningda eng muhim orun'gha qoyulghan amil térrorluqqa qarshi turushni qanunlashturush hemde buninggha alaqidar siyasetlerni yolgha qoyushning dölet bixeterlikige qandaq tesir körsitishi bolup hésablinidu. Yeni döletning bixeterliki mushu xildiki térrorluqqa qarshi tedbirlerde aldi bilen oylishidighan amilgha aylinip qaldi. Yene kélip bu erkin we démokratik döletlerning hökümetliri üchün bir türlük bayraqdar alahidilik bolup kéliwatidu. Emdi mushu alahidilikni xitaygha tedbiqlaydighan bolsaq, bu heqte birer sistémiliq muhakimining bolghanliqini biz körmiduq, 11 -séntebir weqesidin kéyinmu bu halda özgirish bolmidi. Bu hal bizni mundaq birnechche türlük qiyasni otturigha qoyushqa yétekleydu: birinchi, xitayda térrorluq témisi boyiche oylashqinimizda bu xildiki térrorluq tehditi mewjut emes, yeni buninggha shuni qoshumche qilip qoyushqa boliduki, bir partiyelik diktatora hakimiyet höküm sürgen muhitta térrorluqqa qarshi qanun maqullash hajetsiz, térrorluqqa qarshi turush mezmunidiki türlük belgilimilerni yolgha qoyup özining qiliwatqanlirini yolluq qilip körsitish téximu hajetsiz. Emdi bu nuqtini xitayning térrorluqqa qarshi turush tejribiliri bilen zich baghlap turup tehlil qilidighan bolsaq, buning uzaqtin buyan bir bulungda " tashlanduq" halette turuwatqan shinjang Uyghur aptonom rayoni bilen zich baghlinishliq boluwatqanliqini bayqaymiz. Bu bolsa, uzundin buyan qalaq halette qalghan, shundaqla xéli uzun mezgilgiche xitay hakimiyiti mustehkem rewishte öz kontrolluqida tutalmay kéliwatqan bir rayonni xitay bilen bir gewdileshtürüsh we "zamaniwilashturush" tek bir heriketlendürgüch küchni ishare qilidu."

Maykil klarkning pikriche, hazir Uyghurlarning ottura sherqtiki islam térrorchiliri bilen qaysi derijide baghlinishining barliqi xitayning dunya miqyasida kéngiyiwatqan herbiy we iqtisadiy küchining bundin kéyinki tereqqiyatigha belgilik derijide tesir körsitidiken. Shuning üchün xitayning bundin kéyinki "Térrorluqqa qarshi urush" qilishida Uyghurlar mesilisi dawamliq muhim orunni igilishi mumkin iken. U bu heqte mundaq deydu:"Emdi buninggha qoshumche qilip qoyidighan bir téma yaki teswir, bolupmu 11 -séntebir weqesidin kéyinki weqeler ichide alahide tilgha élip ötüshke tégishlik bolghan bir weqe, Uyghurlardiki bölgünchilik we térrorluqining hazirqi radikal islam bilen qandaq baghlinishi barliqidur. Bolupmu afghanistan, pakistan, yene kélip ottura sherqtiki iraqning bir qisim jaylirida we süriyede mewjut boluwatqan islam xelipiliki bilen bolghan alaqisidur. Bu jaylargha omumi jehettin nezer salghinimizda, bu rayonlarning del xitay döliti herbiy quwwet we éshiwatqan iqtisadiy zor küch süpitide mewjut boluwatqan jaylar ikenlikini bayqaymiz. Ottura sherq, sherqiy jenubi asiya we ottura asiya rayonliri del mushu tipqa mensup achquchluq rayonlardur. Shunga xitay éytiwatqan térrorluq tehditi xitay üchün meyli ichki jehettin bolsun yaki tashqi jehettin bolsun, zor ehmiyetke ége témilarning biri bolup qéliwatidu. Buning bilen ichki jehette térrorluq tehditi dégende shinjang alahide orun tutidu؛ yene xitayning dunyawi miqyasta éship bériwatqan mewjutluqini oylashqanda tashqi jehettiki tehditlernimu éship méngiwatidu, dep qarawatidu."

Maykil klarkning qarishiche, Uyghurlar diyaridiki weziyet hemde xitayning alaqidar siyasetliri mushu yosunda dawam qiliwerse, Uyghurlar diyarining ikkinchi pelestin bolup qélish éhtimalliqi yiraq emes iken.