Musa ependi: türkistan paji'esi (4)

Ötken esirning 30 - yillirida qeshqerde yüz bergen bir qatar inqilabiy heriketlerge we sabit damolla rehberlikidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulushigha biwasite ishtirak qilghan musa ependi özining " türkistan paji'esi" mawzuluq eslime kitabida yene qeshqerning tömür éli teripidin azad qilin'ghandin kéyin yüz bergen bir qatar weqelerni yazidu.
Muxbirimiz ümidwar
2008-12-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyiti teshwiqat bölümi teripidin neshir qilinghan " sherqiy türkistan pajiesi" namliq tarixiy kitabning muqawisi.
Sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyiti teshwiqat bölümi teripidin neshir qilinghan " sherqiy türkistan pajiesi" namliq tarixiy kitabning muqawisi.
RFA / Arslan

Aptor tömür ghazi yeni tömür élining biperwaliqi tüpeylidin qozghilangchilar arisida ixtilaplar kelip chiqqanliqini otturigha qoyidu.

Sowétning mallirini almasliq

Uning bayan qilishiche؛ ma'arip idarisi we ewqap idarisi darilmu'ellimin binasining ikkinchi qewitige jaylishidu. Ma'arip idarisi ma'arip ishlirini téximu yaxshilash meqsitide oqughuchilargha mexsus forma kiydürüshni qarar qilghan bolup, bir qisim kishiler sowét ittipaqining fabrikilirida toqulghan rextlerdin oqughuchiliq formisi tiktürüsh teshebbus qilsimu, lékin musa ependining teshebbusi bilen qeshqerning özide yerlik ustilar tikken matalarni boyap, shuningdin oqughuchilar kiyimi tiktürüsh qarar qilinidu.

Köpchilik birdek halda qeshqerning özining yerlik mehsulatini ishlitishining milliy toqumchiliq sana'itini rawajlandurush hem milliy sana'etni qedirlesh üchün paydiliq dégen qarargha kélip, sowét ittipaqining mélini sétiwalmasliqni békitidu.

Tuyuqsiz kelgen sowét yardimi

Bu künlerde yene waliy yunus begning permani bilen qizil hilal ay jem'iyiti bilen xestixane we yéngidin qurulghan shipaxanini bashqurush ishliri musa ependi bilen abdulla xan'gha tapshurulidu. Ular kéche kündüz ishlep, qeshqerdiki mezkur tunji shipaxanining ishlirini kücheytip, xelq ichide yaxshi tesiratlarni qozghaydu.

Ene shu künlerning biride qeshqerdiki sowét ittipaqi konsulxanisining qizil krést doxturxanisining ayal doxturi sisyayowa we bir qanche xadimliri bilen doxturxanigha kirip kélidu hemde 110 ademge yetkidek sopun, yastuq qatarliq hediye buyumlirini tapshuridu. Bu hediye buyumlirini tarqitiwatqanda moskwadin kelgen rus adem bularni we doxturxanini süretke alidu. Musa ependi derhal naraziliq bildürüp, eger buning siyasiy gherez üchün bolsa, heddiyining qobul qilinmaydighanliqini bildüridu. Shuningdin kéyin sowét doxturxanisining bu ayal doxturimu mezkur shipaxanigha pat - pat kélip, késel körüsh ishlirigha yardemliship turidu.

Bu waqitlarda téxi sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qurulmighan bolup, qeshqer tömür élining rehberlikide turuwatatti. Qeshqerdiki sowét ittipaqi we en'gliye konsulxaniliri qeshqer weqelirini yéqindin közitiwatqan bolup, tarixiy pakitlargha asaslan'ghanda, sowét ittipaqi özining ottura asiya rayoni jümlidin perghane wadisi bilen chégridash mezkur rayonda militarstlirining hökümranliqi aghdurulup, yerlik milletlerning öz hakimiyitini qurush heriketlirining en'gliye qatarliq döletlerning kontrolluqni astigha chüshüp, bu jayning sowét ittipaqigha qarshi bazigha aylinip qélishidin endishe qilghanliqi üchün yerlik qozghilangchilar bilen alaqe ornitish hem ularning ichki ehwalini we tereqqiyat yüzlinishini chüshinishke tirishqan idi.

Tömür éli qeshqerni igilep turghan bu waqitlarda qeshqer yéngi sheherde majensang bashchiliqidiki tunggan küchliri mewjut bolup, uning qol astidiki qoshunlarning terkibide tungganlardin bashqa yene jin shurénning bir qisim esker - ofitsérlirimu bar bolup, herbiy telim - terbiyisi bir qeder yaxshi idi. Bu waqitta madotey ibrahim lozung dégen kishining béghida turdi hemde yéngi sheherdiki majensang bilen mexpiy alaqilar ornatti.

Tömür ghazining biperwaliqi hem nadanliqi bextsizlikke yol achti

Tömür éli yeni, tömür ghazi gerche qehriman qomandani bolsimu, biraq qeshqerni igilep turghanda bir qatar xataliqlarni sadir qildi. Musa ependining yézishiche, millet mejlisning qarari boyiche tömür élige barliq herbiy hoquqni bashqurush wezipisi bérilgen bolsimu, lékin u beribir mülki ishlarghimu arilashti. Aqsudin a'ilisini ekeldürüsh üchün éhtiyajdin artuq esker ewetti hemde özi kün boyi oyun tamashigha bérilip, herbiy ishlardimu estayidil bolmay, muhim ishlarda biperwaliq qilishi kishilerge yaqmidi. U yene yéngi sheherdiki tungganlarning türlük shübhe ishlirini körmeske saldi. Ular tomur élige dost körünüp, astirittin öz teyyarliqini puxta élip bardi. Hetta madoteyning mexpiy pilani boyiche ibrahim lozunggha milliy qoshun teshkillesh orunlashturulghan bolup, tömür éli buninggha qoshulupla qalmastin belki bu qoshunning chiqimlirinimu berdi. Qeshqerde yüz bériwatqan bu bir qatar ehwallarni bilgen millet mejlisining ademliri türlük yollar bilen tomur élige ehwalni uqturghan hemde hushyar bolushni tewsiye qilghan bolsimu, lékin u anglimay qoydi.

Qeshqer weziyiti mana mushundaq murekkep turghan bir peytte xoten qozghilangchilirining bir guruppisi sabit damollam bashchiliqida qeshqerge keldi.

Musa ependining yézishiche, eslide tömür éli sabit damollamning qeshqerge kélishini qollimighan bolup, lékin sabit damollam özining qeshqerge bérish pikride ching turghan hemde axirida qeshqerge kelgen. U qeshqerge kelgendin kéyin her sahe kishilirining qizghin qarshi élishigha érishken hemde qeshqerning ziyaliyliri, ölimaliri bilen körüshüp, ular bilen söhbetler élip barghan shuningdek qeshqer walisi yunus beg bilenmu pat - pat körüshüp, hökümetni jumhuriyet usuli boyiche bashqurush idiyisini teshebbus qilghan.

Bir küni bir bölük hökümet kishiliri we qeshqerdiki barliq ilghar zatlar birlikte yighin chaqirghan bolup, bu yighinda hökümetni jumhuriyet usuli boyiche bashqurush layihisi otturigha qoyuldi, köpchilik birdek halda buni qollap, qutluq haji shewqi bilen muzepper begke mexsus bir programma tüzüp chiqish wezipisi bérildi. Etisi resmiy yighin échilip, mezkur programma muzakiridin ötküzüldi hemde tömür begning testiqlishigha sunuldi.

Tömür éli bilen sabit damolla arisidiki ixtilaplar

Sabit damollam we shah mensur qeshqerning ilghar kishiliri bilen hökümetni jumhuriyet usuli bilen bashqurush mesililirini muzakire qilip, mexsus programmilarni tüzüp, jiddiy ish élip bériwatqanda sabit damollamgha qarshi bir qisim kishiler astirittin tömür élini küshkürtüp, uning sabit damollamni nezerbent qilip, qozghilangchilar arisida ixtilap keltürüp chiqirishigha yol achti.

1933 - Yili 8 - ayning 8 - küni tömür éli sabit damollam we shah mensutni tutup, ularni bir baghqa nezerbend qilip qoydi hem xotendin kelgen eskerlerning qolliridiki qoralliri we chomaqlirini tartiwaldi.  Shuning bilen bir waqitta yene hapiz tü'enjangni 500 esker bilen yerkentke ewetip, bu yerdiki xoten pida'iylirini qoralsizlandurmaqchi boldi, arqidinla yene kichik axun bashchiliqida 300 kishilik qoshun ewetti.

Hapiz tü'enjang bashchiliqidiki bu qoshun xoten qozghilangchilirini meghlup qilip, ilgiri - kéyin yerkent, guma qatarliq jaylarni ishghal qilip, dawamliq hujum bilen xotenni almaqchi boldi. Ene shundaq künlerde tömür éli qeshqerde majensang bashchiliqidiki tunggan eskerliri teripidin étip öltürüldi. Musa ependi bu künni 1933 - yili, 29 - séntebir küni dep yazidu.

Musa ependining xulasisi

Musa ependi bu weqelerge échinip, buningdin mundaq xulase chiqiridu: " tömür sijangning bu qilmishi bilen milliy istiqlal yolidiki küresh sépi xuddi qaniti yuluwétilgen toxugha oxshap qaldi. Düshmenler tamasha körüp turghanda sherqiy türkistan mujahidlirining ene shundaq öz'ara jangjalgha chüshüp kétishi her kimni échindurdi. Shu ishtin kéyin sabit damollam shah mensurlar yéqinliri bilen birge yar japasidin, pelekning jewridin shikayet, milletning bexitsizlikidin hékayetler qilip, teqdirning yaxshi künlirini kütüp yatti."

Toluq bet