Türkistan paji'esi (1)

Ötken esirning 30 - yillirida pütün Uyghur diyarida yüz bergen milliy azadliq heriketliri heqqide türlük eslimiler Uyghur élining ichi we sirtida melum sanda élan qilindi.
Muxbirimiz ümidwar
2008.10.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
turkistan-fajiesi-kitap-305.jpg Sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyiti teshwiqat bölümi teripidin neshir qilinghan " sherqiy türkistan pajiesi" namliq tarixiy kitabning muqawisi.
RFA / Arslan

Elwette, chet'ellerdiki Uyghurlarning bezilirining bu dewr heqqidiki qol yazma eslimilirimu bar bolup, bular téxi resmiy neshir qilinish mumkinchilikige érishelmigen idi.

Yéqinda 30 - yillarda qeshqerde yüz bergen milliy azadliq qozghilang heriketliri we sherqiy türkistan jumhuriyitining qurulushigha biwasite qatnashqan hemde kéyin se'udi erebistan'gha kétip, shu yerde yashap wapat bolghan musa türkistanining "türkistan paji'esi" mawzuluq kitabi neshir qilinip tarqitildi.

Bu kitabning asasiy qisimi eyni waqitta qeshqerde yüz bergen weqelerge béghishlan'ghan bolup, hilal exmer jemiyitining qurghuchisi musa ependi qeshqer weqelirining muhim shahidliridin biridur.

30 - Yillardiki qeshqer siyasiy toqunushlar nuqtisi idi

Ötken esirning 30 - yilliridiki Uyghur éli keng kölemlik xelq qozghilangliri bilen tolghan, murekkep ichki - tashqi ziddiyetler ewjige chiqqan bir dewrge duch keldi.

1931 - Yili 2 - ayda xoja niyaz hajim qatarliqlar rehberlikidiki qumul qozghilingining partlishi, bir meydan milliy azadliq herikitining perdisini achqan bolup, qumul taghlirida yan'ghan bu yalqun téz arida pütün Uyghur diyari jümlidin tengri taghlirining jenub we shimaligha tutushup, jin shurénning militaristlar hakimiyitining yoqitilishi we sherqiy türkistan islam jumhuriyitining berpa bolushidek siyasiy weziyetni yaratti.

Eyni waqittiki Uyghur élidiki chong sheherlerning biri shuningdek tengri téghining jenubidiki eng chong sheher hésablan'ghan qeshqer milliy azadliq qozghilingining asasliq merkizi süpitide barliq qoralliq guruppilarning talishidighan muhim siyasiy sehnisige aylan'ghan idi. Uning üstige mezkur sheherde en'giliye, sowét ittipaqi konsulxanilirining we shiwétsiye, afghanistan qatarliq ellerning munasiwetlik xadimlirining öz pa'aliyetlirini dawamlashturushi tüpeylidin qeshqerning xelq'araliq tesiri we ornimu belgilik derijide ashqan, bu yerde ichki küchlerningla emes, belki tashqi küchlerning menpe'etlirimu özara uchrashqan hem toqunushqan idi.

Undaqta, qumul taghliridin chiqqan yan'ghin qeshqerge tutashqan eshu ay, eshu künlerde bu yerde qandaq weqeler yüz berdi? mezkur so'allargha hazirghiche Uyghur élidiki metbu'atlarda élan qilin'ghan köpligen eslimiler jawab bérishqa tirishqan bolsimu, lékin eshu weqelerning shahidliridin biri, 1934 - yili, sowét ittipaqi we shéng shiseyning öch élishidin endishe qilip, se'udi erebistan'gha qéchip bérip panahlinip, shu yerde wapat bolghan musa ependining 80 - yillarda se'udi erebistanda yézip qol yazma süpitide élan qilghan, yéqinda istanbuldiki sutuq bughraxan ma'arip neshiriyati teripidin qaytidin neshir qilip tarqitilghan " türkistan paji'esi" namliq eslimisi téximu etrapliq melumat béridu.

Eserning mezmunliri

Musa ependi yeni kéyinki waqitlarda musa türkistani dep nam alghan bu zatning mezkur kitabi 240 bettin terkip tapqan bolup, eserni mezmun da'irisi boyiche üch bölekke bölüsh mumkin. Birinchi bölikide aptor asasliqi özining bu eslimisini yézishtiki meqsiti we idiyisini otturigha qoyghan bolsa, ikkinchi böliki 19 - esirdiki yaqup beg hakimiyitidin tartip, taki 1934 - yili milliy azadliq herikiti meghlup bolup, sowét ittipaqining yardimi astida pütün ölke miqyasida shéng shisey hakimiyitining tiklinishigiche bolghan uzun bir jeryan'gha béghishlan'ghan. Elwette, bu bölekning mutleq köp qisimi 30 - yillarda qeshqerde yüz bergen qozghilang weqelirini tepsiliy ekis ettürüshke qaritilghan.

Eserning axirqi az bir qisimi qozghilangning meghlup bolushidin kéyinki ehwallar, jümlidin béghishlimilargha ajritilghan.

Özbék pida'iylirining ehwali heqqide muhim yip uchi bilen teminleydu

Musa türkistanining "türkistan paji'esi" namliq kitabining ehmiyetlik yéri shuki, u özi 20 - esirning bashlirida perghanidin qeshqerge köchüp kélip makanlashqan özbéklerdin bolghachqa, qeshqerdiki qozghilanggha qatnashqan özbék muhajirlirining ehwali hem ularning pa'aliyetlirini yaxshi bilgen. U, kitabida sabit damollam qatarliq Uyghur qozghilangchiliri bilen bir septe sherqiy türkistan islam jumhuriyitini qurushqa qatnashqan özbéklerdin sétiwaldijan, yüsüpjan qurbéshi, sopizade, zérip qari haji qatarliq nechche onlighan ataqliq özbék tarixiy shexislirining pa'aliyetliri heqqide melumat béridu. Bu eser 30 - yillarda qeshqerde heriket qilghan meshhur özbék polkining pa'aliyetliri we axirqi teqdirini chüshinishtimu muhim yip uchi bilen teminleydu.

Aptor yene sherqiy türkistan jumhuriyitining qurulushi, mezkur hökümetning ichki - tashqi xizmetliri, hilal exmer jemiyitining pa'aliyetliri, Uyghur qozghilangchiliri bilen tungganlar arisidiki munasiwetler, qozghilangchilar arisidiki ichki munasiwetler hem ziddiyetler jümlidin istiqlal jem'yitining élip barghan bir qatar pa'aliyetliri heqqide tepsiliy uchurlar béridu.

Eser Uyghur - özbek oqurmenliri üchün chüshinishlik bolghan 30 - yillardiki edebiy tilda yézip chiqilghan bolup, yéngi neshri esli nusxisini saqlap qalghan.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.