Musa ependi: türkistan paji'esi (2)

Yéqinda istanbulda ötken esirning 30 - yillirida béshida qeshqerde yüz bergen milliy azadliq qozghilang heriketliri we sherqiy türkistan jumhuriyitining qurulushigha biwasite qatnashqan hemde kéyin se'udi erebistan'gha kétip, shu yerde yashap wapat bolghan musa türkistanining " türkistan paji'esi" mawzuluq kitabi neshir qilinip tarqitildi.
Muxbirimiz ümidwar
2008.11.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
turkistan-fajiesi-kitap-305.jpg Sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyiti teshwiqat bölümi teripidin neshir qilinghan " sherqiy türkistan pajiesi" namliq tarixiy kitabning muqawisi.
RFA / Arslan

Bu kitabning asasiy qisimi eyni waqitta qeshqerde yüz bergen weqelerge béghishlan'ghan bolup, hilal exmer jem'iyitining qurghuchisi musa ependi qeshqer weqelirining muhim shahidliridin biridur.

Istiqlal jem'iyitining qurulushi

Ötken esirning 30 - yillirida qeshqerde yüz bergen bir qatar inqilabiy heriketlerge we sabit damolla rehberlikidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulushigha biwasite ishtirak qilghan musa ependi özining " türkistan paji'esi" mawzuluq eslime kitabining bash qismida 1931 - yili qumulda kötürülgen xoja niyaz hajim rehberlikidiki qozghilangning téz arida pütün Uyghur diyarigha kéngiyip, ilgiri kéyin xoten, qeshqer, aqsu we bashqa jaylarning qozghilangchilarning qoligha ötkenliki, jinshurén bashchiliqidiki ölkilik militaristlar hökümitining siyasiy özgirish bilen aghdurulup, uning ornigha shéng shiseyning chiqip, qozghilangni basturush üchün türlük chare - tedbirlerni qollan'ghanliqini öz ichige alghan bir qatar siyasiy weziyetni omumlashturup bayan qilghandin kéyin, 1932 - yili, qumul we xoten inqilabining ilhami astida qeshqerdiki bir türküm ziyaliylar, tereqqiyperwer, milletperwer diniy zatlar, qol - hünerwenler hem tijaretchilerdin terkip tapqan "istiqlal jem'iyiti" dep atalghan bir mexpiy teshkilat qurulghanliqini bayan qilidu.

Musa ependi özimu mezkur teshkilatning ezasi bolghanliqi üchün bu teshkilatning ezalirining tizimlikini yaxshi bilgen. Uning bayan qilishiche, "istiqlal jem'iyiti" ge qeshqerdiki Uyghurlar we perghanidin kélip, qeshqerde yerliship qalghan bir qanche neper özbékler ishtirak qilghan.

Madotey we qozghilang yan'ghini astidiki qeshqer

Musa ependi mundaq yazidu؛ " xotende bolghan isyanning xewiri yiraq - yéqinlargha pur ketti, tarqalghan xewerlerge qarighanda, xotende bolghan inqilab ghelibe qilghan, inqilabchilar zeper üstige zeper qazinip, yarkentke yürüsh qilghan hemde yarkent kona sheherni ishghal qilghandin kéyin, yéngi sheherni muhasirige alghan, yene bir tereptin aqsudiki mujahidlar qeshqerge qarap kéliwétiptu, dégen xewerler tarqaldi. Shu chaghlarda qeshqerde turushluq wilayetning herbiy qomandani urush meydanigha barmay turupla xitaylarning en'enisi boyiche zeher ichip ölüwaldi, uning teziye murasimigha qeshqerdiki xitaylar, tungganlar we bashqilar qatnashti. Uningdin kéyin yang chimin sijang qarmiqidiki eskerlerni élip, aqsudin kéliwatqan mujahidlarning yolini tosush üchün maralbéshigha qarap yolgha chiqti."

Musa ependining bayan qilishiche, bu chaghda qeshqer walisi mashawwu yeni madotey esker toplap, yang chimin'gha yardem bérip turghan, u da'im eskerlirini köz - közi qilip, qeshqer ahalisini tinchlandurmaqchi bolghan bolsimu, biraq aqsu tereptiki qozghilangchilarning ghelbisiéri algha ilgirilep, qeshqer terepke kéliwatqanliq xewirini tosup qalalmighan. Hetta madotey yaridar bolghan öz eskerlirini dawalash üchün qeshqerdiki doxtulardin yiwilinka we uning yardemchisi shahi merdan, shiwit doxturi andérson qatarliq ademlerni aldinqi sepke ewetidu. Uzun ötmey, yang chiminmu qozghilangchilar teripidin meghlup bolup, yarilinip qeshqerge qéchip kélidu.

Qeshqerni élish

Madotey qozghilangchilargha taqabil turush üchün, qeshqer etrapidiki taghlarda yashaydighan qirghizlardin we qeshqerliklerdin qoshun teshkil qilidu. Istiqlal jem'iyiti bolsa astirittin xelqni qozghashqa we kuchar tereplerdin kéliwatqan tömür ghazi bashchiliqidiki qozghilangchilargha masliship, sheherni élish üchün bir qatar pa'aliyetlerni élip baridu.

Musa ependining yézishiche, axiri 1933 yili, 2 - ayning 2 - küni tang seher waqtida osman éli bashchiliqidiki qirghiz qoshuni atush terepte qozghilanggha awaz qoshqan Uyghur pida'iylar bilen birlikte her xil qorallar bilen qorallinip, atliq hem piyade qeshqerge hujum bashlaydu.

Sheher ichidiki madoteyge esker bolghan Uyghurlar we perghanidin kélip, qeshqerde yerleshken hemde madoteyge esker bolghan özbéklermu derhal ichidin masliship jeng qilip, axiri sheherni alidu. Emma, dotey yamulini élish qiyin'gha chüshken bolup, madotey öz eskerliri bilen qattiq qarshiliq körsitidu.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.