Язғучи абдурахман қаһар вә униң "или долқунлири" намлиқ тарихий романи

Мухбиримиз меһрибан
2020-12-28
Share
язғучи абдурахман қаһар вә униң Уйғур язғучиси мәрһум абдурахман қаһар әпәнди. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Zulpiye Abdurahman teminligen

2020-Йили 12-декабир күни уйғур язғучиси абдурахман қаһарниң 85 йешида үрүмчидә вапат болғанлиқ хәвири чәт әлләрдики уйғурлар арисида тарқилип, уйғурларни қайғуландурди.

Язғучи абдурахман қаһар өзиниң 1980-йилларда язған икки қисимлиқ тарихий романи "или долқунлири" билән тонулған әдиблирниң бири иди.

"или долқунлири" уйғур һазирқи заман әдәбиятида 1940-йиллардики или инқилаби вә униң нәтиҗисидә қурулған шәрқий түркистан җумһурийитигә даир вәқәләрни арқа көрүнүш қилған тунҗи тарихий роман болуп, 1980-йилларниң дәсләпки мәзгиллиридә уйғурлар арисида әң көп сетилған вә оқулған тарихи романларниң биридур.

Икки һәптидин буян мәрһум язғучи абдурахман қаһарниң вапатиға болған тәзийәнамиләр вә униң "или долқунлири" намлиқ тарихий романи вә башқа әсәрлири һәққидики тәсиратлар фейсбук қатарлиқ иҗтимаий таратқуларда кәң тарқалмақта.

Өткән әсирниң 80-90-йиллири абдураһман қаһарниң бу романини оқуған, һазир чәт әлләрдә яшаватқан бир қисим уйғурлар мәрһум язғучи абдурахман қаһарниң өлүмигә болған чоңқур қайғусини ипадилигән. Шуниң билән билән бирликтә улар йәнә өзлириниң "или долқунлири" намлиқ роман тоғрисидики тәсиратлирини баян қилған.

Бу язмиларда улар өзлириниң "или долқунлири" романидин 1940-йилларда нилқа тағлирида партлиған миллий инқилап вә буниң нәтиҗисидә 1944-йили ғулҗада қурулған шәрқий түркистан җумһурийитини билгәнлики, мәзкур романниң шу йиллардики яшларға шәрқий түркистан миллий азадлиқ күрәшлиридики тарихи шәхсләр билән тонушуш пурсити яратқанлиқи оттуриға қоюлған.

Мәрһум язғучи абдурахман қаһарниң австралийәдики қизи зулпийә ханимниң радийомизға билдүрүшичә, абдурахман қаһар әпәнди "или долқунлири" романини йезишни 1964-йили башлиған икән. Әмма романниң дәсләпки нусхиси 1966-йили партлиған "мәдәнийәт зор инқилаби" мәзгилидә исянчилар тәрипидин булап кетилип көйдүрүветилгән икән.

Зулпийә абдурахман ханим йәнә дадиси абдурахман қаһарниң "или долқунлири" романиға материял топлаш үчүн, 1940-йилларниң дәсләпки мәзгиллиридә или инқилабиға қатнашқан пишқәдәм уруш қәһриманлири вә тирик шаһитларни издәп, улар билән көрүшкәнлики тоғрисида өзи билидиған бәзи әһвалларни аңлатти.

"дуня уйғур язғучилири уюшмиси" ниң баш катипи, шиветсийәдики уйғур зиялийси абдушүкүр муһәммәт әпәндиму зияритимизни қобул қилип, абдурахман қаһарниң "или долқунлири" романи нәшр қилинған 1982-йилдики вәзийәт вә романниң уйғур җәмийитигә көрсәткән тәсири һәққидә тохталди.

Абдушүкүр муһәммәт әпәнди язғучи абдурахман қаһарниң "или долқунлири" романниң өзидә қалдурған тәсиратлириниму баян қилип өтти.

Абдушүкүр муһәммәт әпәндиниң билдүрүшичә, өткән әсирниң 80-йиллириниң дәсләпки мәзгилидә елан қилинған "или долқунлири" романи әйни чағда өзигә охшаш оттура мәктәп вә университетларда оқуватқан уйғур яшлириға или инқилаби һәққидә әң дәсләп мәлумат бәргән тарихий романларниң бири һесабинидикән.

Абдушүкүр муһәммәт әпәнди йәнә "или долқунлири" намлиқ бу романниң тонулған әдиб абдуреһим өткүрниң 1985-йили нәшр қилинған "из" намлиқ тарихий романи, әдип турди самсақниң "5 тал оқ" намлиқ тарииий һекайиси, абдулла талипниң "чала тәгкән оқ" намлиқ романи, язғучи зордун сабирниң 1998-йили нәшр қилинған 3 томлуқ тарихи "ана юрт" романи қатарлиқлар билән бирликтә һәр бир уйғурниң аилисидә дегүдәк әтиварлинип сақлинидиған тарихий темидики романлардин икәнликини билдүрди.

Мәлум болушичә, абдурахман қаһар 1935-йили ғулҗада һүнәрвән аилисидә туғулған. Башланғуч вә оттура мәктәпни ғулҗада тамамлиған. 1953-Йили үрүмчики сабиқ шинҗаң иниститутиниң әдәбият факултитида оқуған. 1956-Йилдин 1988йилғичә ғулҗа шәһридики оттура мәктәпләрдә вә или педагокика инистититида оқутқучилиқ қилған. 1988-Йилдин башлап, шинҗаң язғучилар җәмитигә йөткилип келип, кәспий язғучилиқ иҗадийити билән шуғулланған.

Язғучи абдурахман қаһарниң әдәбий иҗадийити өткән әсирниң 50-йиллириниң оттурлирида башланған болсиму, әмма хитайдики "мәдәнийәт инқилабий" дәп аталған 10 йиллиқ қалаймиқанчилиқ мәзгилидә у башқа нурғунлиған уйғур язғучилириға охшашла йезиқчилиқ имканийитидин мәһрум қалған. Абдурахман қаһарниң әдәбий әсәрлиридин 1982-йили вә 1988-йиллири икки қетим нәшр қилинған икки қисимлиқ тарихий романи "или долқунлири", 1998-йили нәшр қилинған "ават шәһәрниң йеңи пуқраси", "һаят сири", "көңүл", "тозимас гүл" қатарлиқ романлирини, "кәчүр мени назакәт" қатарлиқ повист-һикайилирини вә башқа әдәбий хатирилирини санап өтүш мүмкин.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт