Уйғурларниң аилә мәдәнийитини өзгәртиш мәқсәт қилинған «гүзәл аилә» һәрикити диққәт қозғиди

Мухбиримиз ирадә
2019-05-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайчә безәлгән мәлум бир базарда, хитайчә уссул ойнаватқан хитай пуқралириға қарап турған уйғур. 2018-Йили 20-сентәбир, хотән.
Хитайчә безәлгән мәлум бир базарда, хитайчә уссул ойнаватқан хитай пуқралириға қарап турған уйғур. 2018-Йили 20-сентәбир, хотән.
AP

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң 15-май күни бейҗиңда өткүзүлгән «асия мәдәнийәтләр диалоги» йиғинида нутуқ сөзләп, мәдәнийәтләрниң көп хиллиқини һөрмәтләшни тәкитлигән иди. Униң бу сөзләрни уйғур елидә 2 милйонғичә уйғур вә қазақ қатарлиқ йәрлик милләтләр лагерға қамилип, тили вә динидин ваз кечишкә мәҗбурлиниватқан бир пәйттә қилиши күчлүк диққәт қозғиған. У шу қетимлиқ нутқида йәнә «өзиниң ирқи вә мәдәнийитини үстүн көрүш, башқа мәдәнийәтләрни өзгәртишкә яки униң орниға башқа бир мәдәнийәтни дәсситишкә урунуш идрак җәһәттин әхмиқанилик, усул җәһәттин апәт характерликтур» дегәниди.

Һалбуки, ши җинпиң мушу сөзләрни қиливатқан пәйтләрдә, хитай даирилири әксичә уйғурларниң әнәниви турмуш усуллирини «яхши болмиған адәтләр» дәп өзгәртишкә урунуватқанлиқи, уйғурларниң тилини чәкләватқанлиқи, мәдәнийәт кимликигә дәхли-тәруз қиливатқанлиқи мәлум.

Хитайниң һәрқайси һөкүмәт ахбаратлирида елан қилиниватқан хәвәрләрдин мәлум болушичә, даириләр өткән йилидин башлап, уйғур ели миқясида «гүзәл аилә» қурулуши намлиқ бир һәрикәт қозғиған. Ават наһийәси вә нийә наһийәси қатарлиқларда ечилған сәпәрвәрлик йиғинлирида авам хәлқтин өйлиридики гиләмләрни чөрүветиш вә супа-каңлирини чувуп униң орниға софа вә кариват елиш тәләп қилинған.

Уйғур райониниң һәрқайси җайлирида иҗра қилиниватқан бу һәрикәтни йеқиндин көзитип келиватқан көзәткүчиләрдин америка индиана университетиниң дотсенти, хитайниң милләтләр сиясити вә уйғурлар һәққидә тәтқиқат билән шуғуллинип келиватқан доктор тимусий грусниң билдүрүшичә, даириләр «гүзәл аилә» қурулуши арқилиқ уйғурларни әнәниви аилә мәдәнийити, өй безәш вә турмуш адәтлирини өзгәртишкә мәҗбурлимақтикән.

У сөзидә: «мән даириләрниң аталмиш гүзәл аилә дәп аталған программисини йәни уйғурларниң оттура асия мәдәнийити әкс әттүрүлгән өзгичә турмуш усулини вә буюмлирини өзгәртишкә қистайдиған сияситини көрүп һәйран қалдим. Биз бу һәқтики хәвәрләрдә, даириләрниң уйғурларниң өйлиридики супа вә яки каңларни бузғузуп, униң орниға кариват вә софаларни тарқитип бериватқанлиқини, ата-ана билән балиларниң айрим-айрим өйләрдә ухлиши тәләп қилиниватқанлиқи, йәни уларниң каңда ухлишиға рухсәт қилинмайватқанлиқини көрәләймиз» деди.

«Шинҗаң хәлқ турмуши» намлиқ тор бәттики хәвәрдин мәлум болушичә, мәзкур һәрикәт «кәнттә турушлуқ кадирлар хизмәт әтрити» намида йеза-кәнтләргә чүшүрүлгән кадирлар арқилиқ җай-җайларда омумйүзлүк елип берилмақтикән. юқиридики хәвәрдә «гүзәл аилә» болушниң өлчими төвәндикидәк көрситилгән: «өй ичигә киргәндә сәһрадәк турмаслиқи керәк. Өйдики әнәниви супа яки каңни чувуп, софа вә чай үстили ишлитиш, өйдә қош кишилик кариват вә балилар үчүн айрим ялғуз кишилик кариват болуш, меһманхана вә ятақ өй айрим болуш, чоңлар вә балилар айрим өйләрдә ухлаш-мана бу заманиви уқумдики аилә турмуши болуп һесаблиниду» дейилгән.

Америкидики тарих вә мәдәнийәтшунаслиқ доктори мәттурсун бәйдулла әпәнди бизниң бу һәқтики зияритимизни қобул қилди. У, уйғурларниң әнәниви турмуш усулиниң шу районниң тәбиий шараити, турмуш усули вә уйғурларниң өзигә хас естетик чүшәнчиси қатарлиқлар асасида шәкилләнгәнликини баян қилди.

Бирақ, хитай һөкүмити тарқитиватқан хәвәрләрдә юқиридикидәк мәдәнийәт «яхши болмиған адәт» дәп тәсвирләнгән иди. Мәсилән, ават наһийәлик һөкүмәтниң бу һәқтики хәвиридә «наһийәмиздики рәһбири кадирлар нәқ мәйданда сөзләп чүшәндүрүш усули арқилиқ аммини гиләмлирини ташливетишкә, супа (каң) да тамақ йәп, супа (каң) да ухлайдиған, балилар тапшуруқлириниму каңда олтуруп ишләйдиған яхши болмиған турмуш адәтлирини өзгәртишкә сәпәрвәр қилди. Хәлқ аммисиниң тамақни тамақ үстилидә йәп, уйқуни кариватта ухлишиға йетәкчилик қилди» дейилгән.

Мәттурсун бәйдулла әпәнди каң яки супаниң күндилик турмушқа елип келидиған қолайлиқлириниму чүшәндүрүп, уни қандақтур «қалақлиқ» дәп қарашниң интайин бимәниликини билдүрди.

Тимусий грус әпәндиниң билдүрүшичә, «гүзәл аилә» қурулуши хитай һөкүмити 2017-йиллирида башлиған «аилидә туридиған кадирлар сиясити» вә «лагер түзүми» билән бағлинишлиқ болған йәни уйғур миллий кимликини суслаштуруш омумий сияситиниң бир қисмидур. Тимусий грус мундақ деди: «уйғурларниң мәдәнийити бир яқтин исламий мәдәнийәтни, йәнә бир яқтин оттура асиядики түркий милләтләр мәдәнийитини өзигә мәнбә қилған өзгичә бир мәдәнийәт. Йәни у шәрққә қариғанда ғәрбкә йеқин бир мәдәнийәт. Хитай һөкүмити юқириқидәк сиясәтләр арқилиқ уйғурларни шәрққә садақәтмән болушини җүмлидин хитайға садақәтмән қилип өзгәртишкә тиришиватиду».

Мәлум болушичә, хитай даирилири нөвәттә бу һәрикәтни кәң тәшвиқ қиливатқан болуп, улар өз хәвәрлиридә йолйоруққа бинаән өйлиридики супиларни еливәткән аилиләрни «әң гүзәл аилә» дегән намлар бойичә мукапатлимақтикән. Һәтта бәзи сүрәтләрдин мәлум болушичә, деһқанларға үлгә қилип көрситилгән өйләрниң ичи хитайчә безәлгәникән.

Мәдәнийәтшунас доктор мәттурсун бәйдулла бу һәрикәтни уйғурларниң роһий дунясиға вә мәдәнийитигә еғир зәрбә беридиғанлиқини билдүрмәктә.

Доктор тимусий гросму твиттердики бу һәқтики инкасида: «мәлум җәһәттин алғанда, мән бу һәрикәтниң роһий вә мәдәнийәт җәһәттин беридиған зәрбисини лагерлар беридиған зәрбидинму еғир дәп қараймән. Чүнки бу бир инсанниң хусусий әркинликиниң бирдин-бир панаһгаһи болған өйниң һөкүмәт тәрипидин ишғал қилиниши вә мәҗбурий йосунда өзгәртилиши болуп һесаблиниду,» дегән иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт