Америка йиллиқ кишилик һоқуқ доклатида хитайниң давамлишиватқан уйғур "ирқий қирғинчилиқи" қаттиқ әйибләнди

Мухбиримиз әркин
2021-03-30
Share
Америка йиллиқ кишилик һоқуқ доклатида хитайниң давамлишиватқан уйғур Америка ташқи ишлар министири тони блинкен 2020-йиллиқ кишилик һоқуқ доклатини елан қилип, хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан "ирқий қирғинчилиқи" вә "инсанийәткә қарши җинайәтлири" ни қаттиқ тәнқид қилди. 2021-Йили 30-март, вашингтон.
Photo: RFA

Америка ташқи ишлар министирлиқи 30-март өзиниң 2020-йиллиқ кишилик һоқуқ доклатини елан қилип, хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан "ирқий қирғинчилиқи" вә "инсанийәткә қарши җинайәтлири" ни қаттиқ тәнқид қилди. Доклатта, өткән бир йилда уйғур елидики көп санлиқ йәрлик мусулман уйғурларға вә райондики башқа етник һәм диний аз санлиқ гуруппиларға қарита садир қилиниватқан "ирқий қирғинчилиқ", "инсанийәткә қарши җинайәт" ниң һазирму давам қиливатқанлиқи билдүрүлди.

Америка ташқи ишлар министири тони блинкен, 30-март америка ташқи ишлар министирлиқида доклат елан қилиш мунасивити билән өткүзүлгән ахбарат йиғинида, уйғурларға қаритилған "ирқий қирғинчилиқ" ниң давам қиливатқанлиқини билдүрүп, америкиниң иттипақдаш дөләтләр билән бу җинайәтни садир қилғучиларни давамлиқ җавабкарлиққа тартидиғанлиқини билдүрди. Бу америка ташқи ишлар министирлиқиниң һазирға қәдәр елан қилған йиллиқ доклатлириниң ичидә хитай уйғурларға тутқан муамилиси сәвәблик әң қаттиқ әйибләнгән доклат болуп, хитайниң "ирқий қирғинчилиқи" вә "инсанийәткә қарши җинайити" тунҗи қетим униң йиллиқ кишилик һоқуқ доклатиға киргүзүлүшидур.

Доклатта, уйғур елидики һазирму давамлишиватқан бу җинайәтниң "бир милйондин артуқ пуқрани халиғанчә қамаш яки башқа җисманий әркинликлиридин мәһрум қилиш, мәҗбурий туғмас қилиш, мәҗбурий бала чүшүрүш вә хитайниң туғутни контрол қилиш сияситини техиму қаттиқ йүргүзүш, халиғанчә тутқун қилинған нурғун кишиләргә басқунчилиқ қилиш, қиян-қистаққа елиш, мәҗбурий әмгәк, диний-етиқад әркинлики, ипадә әркинлики вә йөткилиш әркинликигә қаттиқ чәклимә қоюш" қилмишлирини өз ичигә алидиғанлиқи тәкитләнгән.

Америка ташқи ишлар министири антони блинкенниң тәкитлишичә, америка һөкүмити кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тохтитиш, инсан һәқлирини дәпсәндә қилғучиларни җавабкарлиққа тартиш үчүн көп хил вастиларни ишлитидикән. У 30-март ташқи ишлар министирлиқиниң доклат елан қилиш мунасивити билән өткүзгән ахбарат йиғинида һөкүмәтниң бу җәһәттики сиясәтлирини шәрһлиди.

Блинкен: "биз кәң даирилик башқа вастиларни ишлитип, дәпсәндичиликни тохтитимиз вә җавабкарларни җавабкарлиққа тартимиз. Буниң бир йоли америка дөләт мәҗлиси билән һәмкарлишип, инсан һәқлирини дәпсәндә қилғучиларни җазалашниң йәршари магнитиский қануни, хоңкоң демократийә қануни вә башқа қанунларға охшаш йеңи шәкиллирини чиқириш, кишилик һоқуқни ортақ алға сүрүштур. Биз давамлиқ дөләт мәҗлиси билән иҗадий һәмкарлиқ йоллирини тепип, инсан һәқлирини хорлашни паш қилимиз, җавабкарларни җавабкарлиққа тартимиз" деди.

Блинкенниң ейтишичә, америка һөкүмити йәнә йеқинда канада, явропа иттипақи, әнглийә билән бирлишип шинҗаңда уйғурларға қаритилған вәһшийликләргә қатнашқан шәхсләрни җазалиғандәк иқтисадий ембарго вә виза чәклимилирини давамлаштуридикән. Ахбарат йиғинида америка ташқи ишлар министирлиқиниң әмгәк, демократийә вә кишилик һоқуқ ишлириға мәсул ярдәмчи министири лиса петерсон, хитайниң "ирқий қирғинчилиқи" ға җиддий ақивити болған васитиләр билән тақабил туруш керәкликини билдүрди.

Лиса петерсон мундақ деди: "америка ирқий қирғинчилиққа қарши инкас сүпитидә бир қатар җиддий вастиларни ишқа салди. Наһайити ениқки, инсанийәткә қарши җинайәт вә ирқий қирғинчилиқ садир болуватиду. Биз шинҗаңда уйғур вә башқа етник, диний аз санлиқ гуруппиларға қарита садир қилиниватқан инсанийәткә қарши җинайәтни җазалашни давамлаштуримиз. Әлвәттә биз буни көрмәскә салалмаймиз, биз бу хил қилмишларға ақивити җиддий васитиләр билән тақабил турушимиз керәк".

Лиса петерсон бу сөзләрни бир мухбирниң "америка һөкүмити ‹ирқий қирғинчилиқ' ниң һазирму йүз бериватқанлиқини елан қилди, ирқий қирғинчилиқни тохтитиш американиң зөрүр болған барлиқ тәдбирләрни ишлитишини тәләп қилсиму, бирақ униң нишанлиқ җаза тәдбирлирини йүргүзүши бираз аҗиз келип қалмамду?" дегән соалиға қарита ейтқан. Бирақ лиса петерсон һөкүмәтниң бу җәһәттики тәдбирлирини муәййәнләштүрүп, америкиниң иттипақдаш дөләтләр билән бирлишип алған тәдбирлириниң хитайға "күчлүк сигнал" бәргәнликини билдүрди.

Лиса петерсон мундақ дәйду: "биз ембарго йүргүздуқ, шуниң билән биргә биз йәнә әнглийә, канадалар билән бирлишип ембарго тәдбирлирини алдуқ. Бу тәдбирләр бу дөләтләрниң алақидар даирилири тәрипидин елан қилинди. Шуниң билән биргә явропа иттипақиму буниңға параллел һалда техиму кәң кишилик һоқуқ тәдбирлирини алди. Бирлишип алған бу тәдбирләр инсан һәқлирини хорлиған, униңға хилаплиқ қилғучиларға бу хил қилмишларниң қобул қилинмайдиғанлиқи тоғрисида күчлүк сигнал бәрди. Һәтта биз ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқанлиқини қарар қилиштин бурун хитайда тиҗарәт қиливатқан яки тиҗарәт қилишни ойлишиватқан ширкәтләр билән алақиләштуқ".

Лиса петерсон йәнә 2020-йили 7-айда, шуниңдәк 2020-йили 9-айларда америка ташқи ишлар министирлиқи, сода, малийә вә ана вәтән бихәтәрлики министирлиқлириниң уқтуруш чиқирип, америка сода саһәсини уйғур елидики бастуруш, назарәт, мәҗбурий әмгәк тоғрисида агаһландурғанлиқи, уларни әмәлий кишилик һоқуқ қолланмиси билән тәминлигәнликини билдүрди.

Дунядики 200 гә йеқин дөләтниң өткән бир йиллиқ кишилик һоқуқ вәзийити әтраплиқ вә чоңқур йорутуп берилгән юқириқи доклатта йәнә хитай кишилик һоқуқ хатирисидики муһим мәсилиләр алаһидә көрситип өтүлгән.

Доклатта ейтилишичә, хитай кишилик һоқуқ вәзийитидики муһим мәсилиләр "һөкүмәт тәрипидин халиғанчә яки қанунсиз өлтүрүш, мәҗбурий йоқитиветиш, қийин-қистақ, түрмә вә тутуп туруш орунлириниң интайин начар вә әҗәллик шараити, кишиләрниң һөкүмәт тәрипидин халиғанчә тутқун қилиниши, болупму бир милйондин артуқ уйғур вә башқа мусулман аз санлиқ гуруппиларниң лагерларға қанунсиз қамилиши, буниңға қошумчә 2 милйон адәмниң күндүзи ‹қайта-тәрбийәләш'кә қатнаштурулуши, сиясий мәһбуслар мәсилиси, чәтәлдикиләргә паракәндичилик селиш, мустәқил сотниң болмаслиқи, компартийәниң сот вә қанун системисини контрол қиливелиши, пикир әркинлики ахбарат, торни чәклиши "қатарлиқ җәһәтләрдә ипадиләнмәктикән.

Америка ташқи ишлар министири антони блинкен ахбарат йиғинида америка һөкүмитиниң бу мәсилидики мәйданиниң ениқ вә кәскин икәнликини тәкитләп, әгәр бу мәсилидә америка билән охшаш пикирдики дөләт билән тәң һәрикәт қилса, буниң тәсири техиму үнүмлүк болидиғанлиқини билдүрди.

Блинкен: "һәрқандақ бир дөләт һәрқандақ йол билән кишилик һоқуққа, тәртипкә бузғунчилиқ қилмақчи болса, биз һазир қиливатқандәк буниңға қарши қаттиқ сөзләймиз вә қарши туримиз. Биз шуни ениқ көрүп йәттуқки, биз буни биз билән охшаш пикирдики дөләтләр билән тәң сөзлисәк вә һәмкарлашсақ техиму үнүмлүк болимиз. Мениңчә биз буниңға болупму өткән һәптә шинҗаңдики уйғурларни хорлашқа, хоңкоңда демократийәниң бастурулушиға қарши ипадилигән хәлқара инкаслиримизда шаһит болдуқ" деди.

Доклатта, лагердики нурғун уйғур тутқунлириниң ғайиб болғанлиқи, уларниң ичидә әкбәр әсәттәк журналист вә карханичиларниң барлиқи, түрмиләрдә мәҗбурий ички әза көчүрүшкә аит ениқ дәлилләр барлиқи, бәзи паалийәтчиләр вә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң хитай һөкүмитини виҗдан мәһбуслириниң, фалунгоңчилар вә уйғур тутқунлириниң ички әзалирини мәҗбурий көчүрүш билән әйибләп кәлгәнлики тәкитләнгән.

Доклатта йәнә уйғур елидики түрмә вә лагерларниң шараитиниң интайин начарлиқи, бу орунларда аялларға мәҗбурий туғут чәкләш дориси ичүрүлидиғанлиқи, намәлум окулларниң мәҗбурий урулидиғанлиқи, шаһитларниң бу лагерларда аялларға басқунчилиқ вә җинсий хорлаш елип берилидиғанлиқини паш қилғанлиқи, уйғур нопусиниң көпийиши җиддий азийип кәткәнлики, райондики уйғур, қазақ, қирғиз қатарлиқ милләтләрни қаттиқ назарәт қилип, уларниң диний-етиқад әркинлики, ипадә әркинлики, йөткилиш әркинлики қатарлиқ һәр хил әркинликлириниң боғуп ташланғанлиқи шәрһләнгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт