Norman laws: “B d t milliy kimliki we medeniyiti weyran boluwatqan Uyghurlargha néme ish qilip bireleydu?”

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2022.06.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Norman laws: “B d t milliy kimliki we medeniyiti weyran boluwatqan Uyghurlargha néme ish qilip bireleydu?” Birleshken döletler teshkilatining bash katipi antoniyo gutérrés() yighinda söz qilmaqta. 2022-Yili 8-iyun.
AP

8-Iyun küni 200 din artuq kishilik hoquq teshkilatliri we 37 neper Uyghur mutexessisi birleshme bayanatlar élan qilip, b d t kishilik hoquq kéngishining aliy komissari mishél bachélétni wezipisidin istipa bérishke chaqirdi. Bir kündin kéyin, yeni 9-iyun b d t xelq'ara emgekchiler teshkilatining Uyghur diyaridiki mejburiy emgekni tekshürüsh telipide bolghanliqi ashkarilandi. Bu telep elwette xelq'araning diqqitini qozghidi. Biraq közetküchiler buningmu mishél bachélétning meghlubiyetlik ziyaritige oxshash netijisiz bir ziyaret bolidighanliqini ilgiri sürüshmekte.

Axbarat wastilirida bayan qilinishiche, mishél bachélét xitay we Uyghur diyarida ziyaret élip bérishtin ilgiri, kishilik hoquq kéngishi xitay tereptin bu ziyaretning “Héchqandaq tosalghusiz we shertsiz” bolushini telep qilghan, xelq'araliq kishilik hoquq teshkilatlirimu oxshash teshebbusni tekitligen, ziyaretning asasiy nishani Uyghurlar qamalghan jaza lagérliri bolghan. Biraq bu telepning emelge éshishi asan'gha toxtimighan.

Xitay bilen b d t arisidiki bu talash-tartish ikki yildin artuq dawamlashqan. 5-Ayning axiri mishél bachélét xitay we Uyghur diyarida ziyaret élip barghanda, bu ziyaret b d t kishilik hoquq kéngishining 20 yildin buyan tunji qétim xitayda élip barghan ziyariti bolup qalghan. Epsuski, mishél bachélét xitay we Uyghur diyarida élip barghan ziyariti jeryanida xitayning “Uyghur irqiy qirghinchiliqi” we “Insaniyetke qarshi jinayet” liri toghrisida héchqandaq netije hasil qilalmayla qalmay, xitayning saxta teshwiqatlirigha desmaye bolup bérip qaytip kelgen. B d t xelq'ara emgekchiler teshkilatining ziyariti mubada aldimizdiki yil, aylarda emelge ashqan teqdirdimu, netijiside perq bolmaydiken. Chünki xitay, jaza lagérlirigha qamalghan milyondin artuq Uyghurlar üstidin yürgüziwatqan insaniyetsiz basturushlirini, irqiy qirghinchiliqlirini b d t xadimlirigha körsitishni héchqachan xalimaydiken.

Gérmaniyediki siyasiy bixeterlik mutexessisi norman laws 11-iyun élan qilghan “Ret qilish hoquqi b d t ni mesxirige duchar qilmaqta” namliq maqaliside bayan qilishiche, hazirqidek mestebitlerning cheklimiliri, tizgini astigha chüshüp qalghan b d t ni üzül-késil islah qilmighiche, Uyghurlar kebi yawuz hakimiyetler teripidin basturuliwatqan xelqlerning heq-hoquqlirini qoghdash emelge ashmaydiken. Nöwette b d t ning hazirqi halitini üzül-késil özgertish, jiddiy oylinishqa tégishlik mesile hésablinidiken.

Norman laws maqalisini mundaq jümle bilen bashlaydu: “‛shinjang saqchi höjjetliri‚ shinjangdiki atalmish ‛ixtiyariy terbiyilesh merkezliri‚ ning rehimsiz piraktika meydani we jaza lagérliridin bashqa nerse emeslikini yene bir qétim ashkarilidi. Xitay hakimiyiti Uyghurlargha qarita ularning medeniyitini we milliy kimlikini weyran qilish heriketlirini élip barmaqta. B d t buninggha qarita ünümini körgili bolghidek néme ish qilalaydu? jawab: héchnime!”

Norman laws sözini yene mundaq dawamlashturidu: “Rus armiyesi ukra'ina xelqini bombardiman qilip, addiy puqralarni öltürmekte, hetta jinsiy zorawanliqtin urush qorali süpitide paydilanmaqta. Bu yerdiki so'almu oxshashla ‛b d t buninggha qarita néme ish qilalaydu?‚ dégendin ibaret bolidu. Buning jawabimu hem: héchnime!”

Norman lawsning qarishiche, 1945-yili qurulghan b d t xewpsizlik kéngishige da'imiy eza amérika, en'giliye, fransiye, xitay, rusiyedin ibaret 5 döletning ikkisi, yeni xitay we rusiye mustebit hakimiyetlerge aylan'ghan bolup, ularning “Ret qilish hoquqi” b d t ning heqqaniy qararlar qobul qilishigha tosqunluq qilmaqta iken. B d t xewpsizlik kéngishi bolsa b d t ning jaza yürgüzüsh, jaza qararlirini qobul qilish yaki herbiy arilishish toghrisida axiriqi hökümni chiqiridighan aliy organ bolup hésablinidiken. Xitay bilen rusiyedin ibaret ikki mustebit, tajawuzchi döletning bu organda bolushi kishilik hoquqni qoghdashni b d t da aliqachan quruq shu'argha aylandurup qoyghan. Bu b d t ning obrazinimu éghir derijide xünükleshtüridighan asasiy amil bolup qalghan.

Weziyet analizchisi, d u q ning mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependi bu heqte toxtalghanda, xitayning b d t gha uzarghan qara qoli toghrisidiki qarashlirini ipade qilip ötti.

Norman laws “Ret qilish hoquqi b d t ni mesxirige duchar qilmaqta” namliq maqaliside, bügünki b d t ning mushu süpette dawamliq mewjut bolup turushining birer ehmiyiti bar-yoqliqi toghrisida estayil oylinidighan waqitning yétip kelgenlikini eskertidu. U sözide, mustebit hakimiyetler démokratik döletlerning kishilik hoquqi depsende boluwatqan xelqlerni qoghdishigha tosqunluq qilishtin waz kechmeydighan bundaq bir weziyet astida, gherb démokratik döletlirini hazirqi b d t din chékinip chiqishqa dewet qilidu, hemde qimmet qarashliri oxshash bolghan démokratik döletlerning yéngidin bir heqqaniy xelq'araliq teshkilatini qurup chiqishni teshebbus qilidu, gerche bu yéngi ittipaq pütün döletlerge wekillik qilalmighan teqdirdimu. Eksiche bolghanda, b d t, yawropa ittipaqi hem shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilatining insaniyetning nezeridiki obrazining qattiq sunidighanliqini hemde bu sunushning tesirining ejellik bolidighanliqini ilgiri süridu.

Derweqe, 2018-yili 8-ayda chaqirilghan b d t irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush komitétining 96-nöwetlik yighinidin bir ay kéyin, mezkur komitét 1 milyondin artuq Uyghurning jaza lagérlirigha qamalghanliqini élan qilip, jaza lagérliri mesilisining xelq'ara küntertiptin orun élishigha asas hazirlap bergen bolsimu, biraq shuningdin kéyinki 4 yil mabeynide b d t din Uyghurlar toghrisida héchqandaq zuwan chiqmighan. Bumu Uyghurlarni ümidsizlendürgen amillarning biri bolghan. Mishél bachélétning 5-ayning axiri xitay we Uyghur diyarida élip barghan ziyaritining bir meydan dramma bilen axirlishishi bolsa Uyghurlarni téximu ümidsizlendürgen.

D u q ijra'iye komitétining mu'awin re'isi, “Sherqiy türkistan ölimalar birliki” ning mu'awin re'isi turghunjan alawudun ependimu bu xususta pikir bayan qilip, b d t ni islah qilishning Uyghurlar üchün téximu zörürlikini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.