Хитайниң “бир бәлвағ бир йол” қурулуши уйғурларға немиләрни елип кәлди?

Мухбиримиз меһрибан
2021-11-17
Share
bir-belwagh-bir-yol-shi-jinping.jpg Иккинчи бәлвағ вә йол мунбири йиғинида, хитай президенти ши җинпиң нәқ мәйдандин биваситә тарқитилидиған екранда. 2019-Йили 26-апрел, бейҗиң.
AP

Хитай һөкүмити 15-ноябир күни бейҗиңда “‛бир бәлвағ бир йол‚ қурулушидики ортақ һәмкарлиқ вә шинҗаңниң тәрәққияти” намлиқ йиғин ачқан. Хитай таратқулири бу йиғинни “‛бир бәлвағ бир йол‚ қурулуши йолға қоюлған 6 йилдин буян, шинҗаңниң тәрәққиятида қолға кәлгән нәтиҗиләр һәққидә ечилған тунҗи қетимлиқ хәлқаралиқ йиғин,” дәп мәдһийәлигән.

Хитай һөкүмәт таратқулири бәргән хәвәрләрдин мәлум болушичә, бу йиғинда хитай компартийәси мәркизи тәшвиқат бөлүминиң муавин башлиқи җяң җйәнго билән уйғур аптонум райониниң мувәққәт рәиси әркин тунияз сөз қилған һәмдә хитай һөкүмитиниң аталмиш “шинҗаң сиясити” ни ақлиған.


Хитай компартийәси мәркизий тәшвиқат бөлүминиң муавин башлиқи җяң җйәнго мәзкур йиғинда қилған сөзидә “бир бәлвағ бир йол” истратигийәси йолға қоюлған 6 йилдин буян, ғәрбтики хитайға қарши күчләрниң “ерқий қирғинчилиқ”, “мәҗбурий әмгәк”, “мәҗбурий туғмас қилиш” дегәнләрни көтүрүп чиқип, хитайниң йүзигә қара сүркигәнлики вә қопаллиқ билән хитайниң ичкий ишлириға арилашқанлиқи һәққдә шикайәт қилған.

Уйғур аптонум райониниң мувәққәт рәиси әркин тунияз йиғинда алди билән хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан сияситини ақлиған. У хитайниң аталмиш “шинҗаң сиясити” ни “районда муқим тәрәққият вәзийити бәрпа қилған әң тоғра сиясәт” дәп махтиған.

Андин у: “америка башчилиқидики ғәрбтики хитайға қарши күчләр әмәлийәтни бурмилап, шинҗаңниң образини хунүкләштүрди, шинҗаңниң муқим тәрәққиятиға бузғунчилиқ қилди, җуңгониң ичкий ишлириға арилашти,” дегәндәк хитайниң бир қатар қелиплашқан ибарилирини ишлитип, америка башчилиқидики ғәрб демократик дөләтлиригә һуҗум һуҗум қилған.

Хитайниң шинхуа агентлиқи тарқатқан хәвиридә йәнә аргентинаниң хитайда турушлуқ баш әлчисиниң сөзлиридин нәқил кәлтүрүп: “шинҗаңниң вәзийитини билиш үчүн, районда қолға кәлтүрүлгән тәрәққиятларни көрүш керәк” дейилгән.

Түркийә һаҗитәпә университетиниң оқутқучиси, истиратегийә мутәхәссиси әркин әкрәм, хитайниң уйғурларға йүргүзиватқан ирқий қирғинчилиқиниң дуняға ашкарилиниши сәвәблик, хитай һөкүмитиниң йеқинқи йиллардин буян дөләт ичи вә сиртида тәшвиқат уруши елип берип, өзини ақлашқа мәҗбур қалғанлиқини билдүрди.

Әркин әкрәм әпәнди йәнә бейҗиңда ечилған бу қетимқи йиғинниң, хитай һөкүмити йеқинқи йиллардин буян үзлүксиз ечиватқан “шинҗаң һәққидә ахбарат елан қилиш йиғинлири” ға охшашла, хитай һөкүмитиниң өзини ақлаш тәшвиқати икәнликини тәкитлиди.

Әркин әкрәм әпәндиниң қаришичә, хитайниң бу хилдики тәшвиқатлири вә үзлүксиз ечилған йиғинлири, америка башчилиқидики ғәрб демократик дөләтлиригә нисбәтән хитай һөкүмити арзу қилғандәк үнүм бәрмәйдикән.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришитниң қаришичә, хитай өзиниң “бир бәлвағ бир йол” истиратегийәсини “ортақ иқтисадий тәрәққият қурулуши” дәп көккә көтүрсиму, әмма бу уйғурларға нисбәтән пүтүн милләт гәвдиси бойичә ирқий қирғинчилиққа учраштәк қоқунучлуқ қисмәттин дерәк беридикән.

Дилшат ришит йәнә бу йиғинда хитайни махтиған аталмиш “дипломат” лар вә “чәт әл мухбирлири” ниң мутләқ көп қисминиң хитайға охшаш диктатор түзүмдики дөләтләрдин вә иқтисадий җәһәттә хитайға тайинип қалған әлләрдиндин кәлгәнликини тәкитләп өтти.

Дилшат ришитниң тәкитлишичә, хитай һөкүмити йеқинқи йиллардин буян, хитайға беқинип қалған дөләтләргә һәр хил иқтисадий мәнпәәт вәдилирини бериш арқилиқ, улардин тәшвиқат қурали сүпитидә пайдиланған, шундақла өзиниң уйғурларға йүргүзүватқан ерқий қирғинчилиқ сиясәтлирини ақлашқа урунуп кәлгән икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт