Ereb dunyasi Uyghurlar üchün qozghiliwatamdu?

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-01-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Marakeshtiki muhammadiye jama'iti xitayning sherqiy türkistandiki étnik qirghinchiliqigha qarshi namyishta. 2019-Yili 28-dékabir. Marakesh.
Marakeshtiki muhammadiye jama'iti xitayning sherqiy türkistandiki étnik qirghinchiliqigha qarshi namyishta. 2019-Yili 28-dékabir. Marakesh.
RFA/Ekrem

Ereb dunyasida Uyghurlarni qollash, xitayning jaza lagérlirigha qarshi turush sadaliri bash kötürmekte.

Amérika bashliq gherb démokratik döletlirining xitayning jaza lagérliri siyasitige, Uyghurlargha séliwatqan zulumlirigha qarshi inkasliri 2018-yilidin buyan küchlük rewishte otturigha qoyulup kéliwatqan bolsimu, emma musulman dunyasining, bolupmu ereb we türk dunyasining buninggha izchil süküt qilish pozitsiyesini tutup kélishi xelq'arada eyipleshlerge uchrimaqta idi. 

Melum bolghinidek, buninggha qarshi halda 2019-yili dékabir aylirida malaysiya we hindonéziyelik musulmanlar xitayning jaza lagérlirini derhal taqishini, Uyghurlargha séliwatqan zulumlirini toxtitishni meqsed qilip, zor kölemlik namayishlarni uyushturush arqiliq musulman dunyasining sükütlirini buzdi. 

Yéqinqi mezgillerdin buyan türk xelqimu özlikidin qozghilip dunyaning her yerliride xitaygha qarshi türlük pa'aliyetlerni, qanche on ming kishilik namayishlarni élip bardi. Buninggha egiship axirqi bir qanche heptidin buyan ereb dunyasidinmu Uyghurlargha héssidashliq qilidighan, xitayni we uning jaza lagérliri siyasitini eyipleydighan sadalar bash kötürüshke bashlidi.

Metbu'atlardiki uchurlargha asaslan'ghanda, 2019-yili 25-dékabir küni kuweyt parlaménti Uyghur mesilisini otturigha qoyup, kuweyt hökümitidin Uyghurlarghan ige chiqishni, jaza lagérliri siyasiti we kishilik hoquq depsendichiliki üchün xitaygha qattiq bésim ishlitishni telep qilghan. 

2019-Yili 26-dékabir misirliq sheyix mustafa ibn al-adawi nutuq sözlep, misir xelqini sherqiy türkistandiki Uyghur musulmanlirigha yardem bérishke chaqirghan. 

2019-Yili 28-dékabir marakeshtiki muhammadiye jama'iti namayish uyushturup, xitayning sherqiy türkistandiki étnik qirghinchiliqigha qarshi iradilirini namayen qilghan. 

2019-Yili 29-dékabir pelestinning ghezze rayonidiki erebler namayish we metbu'at yighini ötküzüp, Uyghurlargha bolghan héssidashliqini, xitayning jaza lagérlirigha bolghan qarshiliqlirini ipade qilghan. Metbu'at yighinda "Uyghurlarni yardemsiz qaldurush haramdur. Musulman musulmanning qérindishidur. Uyghurlar bilen pelestinliklerning derdi oxshashtur," dégen sözler ishlitilgen.

2019-Yili 31-dékabir küni i'ordaniye paytexti ommandiki xitay bash elchixanisi aldida erebler namayish uyushturup, xitay hakimiyitidin jaza lagérliridiki Uyghurlarni qoyup bérishni we lagérlarni derhal taqashni telep qilishqan.

Bulardin ilgiri amérika we yawropadiki bir qisim ereb teshkilatlirining wekilliri Uyghurlar teripidin uyushturulghan namayishlargha qatniship, özlirining xitay hakimiyitining zorawan siyasetlirige qarshi meydanini namayen qilghan idi. 

"Sherqiy türkistan ölimalar birliki" ning mu'awin re'isi turghunjan alawudun ependi ereb dunyasikidi bu özgirishler heqqide öz qarashlirini bayan qilip ötti.

Norwégiyediki Uyghur ziyalisi xelchem memtimin xanim bu heqte toxtalghanda ereb dunyasining uzundin buyanqi sükütlirini terk étishige we Uyghurlargha bolghan héssidashliqini ipade qilishigha xitayning chékidin ashqan zulumi hem xelq'ara metbu'atlarning bu heqtiki üzlüksiz bayanliri, xitayning bir qisim mexpiy höjjetlirining ashkarilinishi türtke bolghan asasliq amillar bolushi mumkinlikini ilgiri sürdi. 

D u q mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependining qarishiche, 23 gherb dölitining b d t gha yollighan jaza lagérlirigha qarshi birleshme bayanati, gérmaniyelik putbol cholpini mes'ut özilning ijtima'iy taratqularda musulmanlarning sükütlirini tenqid qilishi, 2019-yilining axirida amérika awam palatasida Uyghurlargha a'it qanunning, yawropa parlaméntida jaza lagérlirigha qarshi qararning qobul qilinishi, ilham toxtining "Saxarof mukapati" gha érishishi we dunyaning her yerliridiki Uyghurlarning, Uyghur teshkilatlirining xitaygha qarshi türlük shekillerdiki pa'aliyetlirimu ereblerning oyghinishigha belgilik tesir körsetken.

Gerche Uyghur mesilisi ereb dunyasida kuweyttin bashqa döletlerning hökümet organlirida küntertipke kelmigen bolsimu, ereb xelqi ichidiki tedrijiy oyghinishlar yéqin kelgüside herqaysiy döletlerning hakimiyet organlirigha tesir körsitishi mümkin iken. D u q rehberlirining bildürishiche, aldimizdiki aylarda merkizi londunda bolghan "Islam medeniyet merkizi" we yawropadiki her sahe türk teshkilatlirining hemkarliqida yawropadiki bir qisim chong sheherlerde kölimi zor bolghan namayishlar uyushturulup, musulman döletlirige Uyghurlarni qollash toghrisida bésim shekillendürülidiken.

Toluq bet