Әсра сәзәр ханим: "уйғур ханим-қизлириниң мәсилиси хәлқаралиқ мәсилигә айланди"

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2021-09-03
Share
Әсра сәзәр ханим: Түркийә тиракя университети хәлқара мунасивәтләр кәспиниң докторанти әсра сәзәр ханимниң "шәрқий түркистанлиқ ханим-қизларниң түркийәгә көчүши" мавзулуқ тәтқиқат мақалиси һәққидики твети.
Social Media

Мусапирлар мәсилиси дуняниң әң муһим мәсилигә айланған бүгүнки күндә, уйғур мусапирлар мәсилисиму мутәхәссисләрниң диққитини тартмақта. Йеқинда әнқәрәдә нәшр қилинған, түркийәдики мусапирларниң мәсилиси баян қилинған "иҗтимаий пәнләрдә көчүш" намлиқ китабда түркийәдики уйғур ханим-қиз мусапирларниң мәсилисигиму орун берилгән.

Бу китабқа түркийә тиракя университети хәлқара мунасивәтләр кәспиниң докторанти әсра сәзәр ханим язған "шәрқий түркистанлиқ ханим-қизларниң түркийәгә көчүши" мавзулуқ тәтқиқат мақалисиму киргүзүлгән. Бу мақалә "көчүш билән хәвпсизлик оттурисидики мунасивәт, шәрқий түркистандики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң арқа көрүнүши, шәрқий түркистанлиқ ханим-қизларни көчүшкә мәҗбурлиған амиллар вә райондики аялларниң һәқ-һоқуқиниң дәпсәндә қилиниши, шәрқий түркистанлиқ ханим-қизларниң түркийәгә көчүши вә хуласә" қатарлиқ 5 қисимдин тәркиб тапқан.

Мақалида нуқтилиқ һалда уйғур ханим-қизларниң түркийәгә мусапир болуп көчүп келишидики амиллар, улар түркийәдә дуч келиватқан қейинчилиқлар вә буни һәл қилишниң йоллири баян қилинған. Биз бу һәқтә техиму тәпсилий мәлумат игиләш үчүн бу китабқа уйғур ханим-қизлири тоғрилиқ мақалә язған әсра сәзәр ханим билән сөһбәт елип бардуқ.

Әсра сәзәр ханим мундақ деди: "мән шәрқий түркистанлиқ ханим-қизларни түркийәгә көчүшкә мәҗбур қилған амилларниң шәрқий түркистандики ханим-қизлар дучар болуватқан еғир дәпсәндичиликләр икәнликини оттуриға қойдум. Шәрқий түркистан хитай тәрипидин бесивелинған күндин тартип уйғурлар ассимилатсийә сияситигә дучар боливетипту. Хитай һөкүмити уйғурларниң ана тилини вә миллий маарипини чәкләш билән бирликтә, уйғурларға қарита искәнҗә, өлүм җазаси, иқтисадий чәклимә йүргүзиветипту. Уларниң диний етиқад вә пикир әркинлики боғуливетипту. Кейинки йилларда хитай пүтүн күчи билән шәрқий түркистанниң нупус қурулмисиниң өзгәртишкә тиришиветипту."

Әсра сәзәр йәнә мундақ деди: "узун йиллардин буян хитайниң бесим сияситигә учраватқан уйғур ханим-қизлири, җаза лагерлирида искәнҗә вә басқунчилиққа учрапла қалмастин, бәлки йәнә мәҗбурий бала чүшүрүш вә туғмас қилиништәк кишилик һоқуқ дәпсәндичилигә учриған. Мән мақаләмдә буларни мисаллар вә испатлар арқилиқ оттуриға қоюшқа тириштим."

Әсра сәзәр ханим мақалисиниң ахирида "уйғур ханим-қизлири дучар болуватқан инсан һәқлири дәпсәндичиликини тохтитиш үчүн немиләрни қилиш керәк" дегән тема һәққидиму тохталған. У бу һәқтики соалимизға җаваб берип мундақ деди: "шәрқий түркистандики ханим-қизлар дучар болуватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичилики көрүнүштә йәрлик мәсилидәк көрүнсиму, бүгүнки күндә хәлқаралиқ бир мәсилигә айланди. Хитайниң уйғур ханим-қизлириға елип бериватқан зулум сияситигә хатимә бериш үчүн дуняниң һәр қайси җайлирида бирла вақитта намайиш өткүзүш арқилиқ дуня җамаәтчиликиниң диққитини тартиш керәк. Булардин сирт шәрқий түркистандики ханим-қизлар дучар болуватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичилики һәққидики испатларни йиғип доклат тәйярлап, бу һәқтә доклатлар тәйярлиниши керәк. Дуняниң һәр қайси җайлиридики аяллар тәшкилатлири вә башқа аммивий тәшкилатлар уйғур ханим-қизлири дучар болуватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини дуня җамаәтчиликигә актип аңлитиши керәк. Иҗтимаий таратқулардин актип пайдилинип, пүтүн дуня җамаәтчиликиниң диққитини бу мәсилигә буруялисақ, хитай бу зулумлирини тохтитишқа мәҗбур болиду, дәп ойлаймән."

Әсра сәзәр ханим мақалисида түркийәдики мусапир уйғур ханим-қизларниң мәсилисини һәл қилиш үчүн түркийә һөкүмити қилишқа тегишлик ишлар һәққидә тохтилип мундақ деди: "түркийәдә туруватқан уйғур ханим-қизларниң иш тепиши, саламәтлик суғуртилиридин һәқсиз пайдилиниши вә иҗтимаий җәһәттики қейинчилиқлирини һәл қилиш үчүн алди билән түркийә ичкий ишлар министирлиқи буларниң вәтәндашлиқ рәсмийәтлирини тез беҗирип бериши керәк. Түркийә һөкүмити сүрийәлик ханим-қизлар үчүн кәсип өгиниш, тил өгиниш курслири ачқандәк, түркийәдики уйғур-ханим қизлири үчүнму шундақ курсларни ечиши керәк. Уйғур ханим-қизлирини һәр җәһәттин түрк җәмийитигә маслаштуруш үчүн түркийә һөкүмити вә түрк аммивий тәшкилатлири алаһидә күч чиқириши керәк. Уйғурлар түркләр билән тил, өрп-адәт вә диний етиқад җәһәттин охшаш қериндаш милләт болғачқа, түркийә җәмийитигә сиңип кириши башқа милләтләргә селиштурғанда көп асан болиду."

Әсра сәзәр ханимниң бу мақалисиға материял йиғишиға ярдәм қилған истанбулдики "йеңи нәсил һәрикити" тәшкилатиниң рәиси абдусалам тәклимакан әпәнди, әсра сәзәр ханимниң истанбулдики уйғур ханим-қизлар һәққидә узун тәкшүрүш елип бериш арқилиқ бу мақалини язғанлиқини, бу шәрқий түркистан дәвасиниң пәқәтла паалийәт саһасигила әмәс, бәлки илмий тәтқиқат саһасигиму киргәнликини көрситип беридиғанлиқини тилға алди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт