Гүлистан: аиләмдин хәвәрсиз қелип йипи үзүлгән ләгләккә охшап қалдим

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-05-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт
японийәдә яшаватқан гүлистан әзиз ханим.
Японийәдә яшаватқан гүлистан әзиз ханим.
RFA/Gülchéhre

Чәтәлләрдә яшаватқан уйғурлар үчүн, юртида қалған аилә тавабиатлири билән алақисиниң үзүлүп қелиши, телефонларниң җавабсиз қелиши йеқинқи икки йилдин буян омумйүзлүк бир әһвалға айланди. Хитайниң уйғурларниң чәтәл билән болған барлиқ алақисини үзүп ташлиши, униң уйғурларни кәң көләмдә лагерларға қамиши билән бир пәйттә йүз бериватқан вә уйғурларға зор әндишә вә азабларни селиватқан бир еғир мәсилә. японийәдә яшаватқиниға 14 йил болған гүлистан пәқәт бир инисиниң лагерға елип кәткәнликини билгәндин башқа, қалған аилә тавабиатлиридин хәвәр алалмай тәшвиш вә еғир роһей бесимларни йүдүп яшаватқан уйғурларниң бир мисали.

Японийәдә яшаватқан уйғурларниң көпинчиси мәхсус билим елишқа чиққан вә өз кәспидә бәлгилик нәтиҗә яратқан уйғур зиялийлирини асас қилиду. Уларниң сиясий паалийәтләрдики актиплиқи илгири дуняниң башқа җайлиридики уйғурларға селиштурғанда бир қәдәр сус болсиму, әмма йеқинқи йилларда хитай һөкүмитиниң уйғурларға қоллиниливатқан сиясий, иқтисадий, диний бесимлириниң һәссиләп күчәйтилишигә әгишип, уларниң арисидики бир қисим зиялийлар ашкара һалда хитайниң бу хил сиясәтлиригә қарши наразилиқини билдүрүп кәлмәктә.

Буниңдин 14 йил аввал японийәгә келип, йеқинқи йилларда японийә гиражданлиқини алған гүлистан езиз японийә уйғур җәмийитиниң сиясий паалийәтлиригә актип аваз қошқандин башқа йеқиндин буян өз аилиси вә уйғурларниң вәзийити һәққидә япон мәтбуатлириға гуваһлиқ бәргән аз сандики уйғур паалийәтчиләрниң бири. Һалбуки у японийә елип барған паалийәтлири сәвәблик, һазирғичә үрүмчидики аилисигә қайтип бақмиған, хитай һөкүмити униң ата-аниси вә қериндашлириға паспорт беҗирип бәрмигәнлики үчүн, улар уни японийәгә келип көрүп кетип пурситигиму игә болалмиған. Гүлистанниң ейтишичә, чүнки, хитай һөкүмити гүлистанниң японийәдә сиясий паалийәтләргә қатнашқанлиқи сәвәблик униңға «дөләтни парчилашқа урунған» дегән җинайәтни артип, үрүмчидики аилисигә тохтимай тәһдит вә бесим ишлитип кәлгән икән.

«Һеч болмиғанда иним болсиму японийәдә оқуп қалсун» дегән гүзәл арманлар билән, инисини японийәгә елип келиш үчүн күп тиришчанлиқ көрсәткән гүлистанниң бу чүши, инисиниң 2017-йилиниң оттурилири туюқсиз вә сәвәбсиз тутқун қилинип лагерға қамилиши билән пүтүнләй көпүккә айланған.

Әркин әлләрдики уйғурлар гәрчә охшаш паҗиәгә йүзләнгән болсиму, лекин уларниң көпинчиси йәнила сүкүттә турушни таллиған бир мәзгилдә, уйғур сиясий, кишилик һоқуқ дәвалиридиму паалийәтләргә актип қатнишип кәлгән гүлистан 2018-йили 15-сентәбир күни ютуб вә башқа иҗтимаий таратқуларда видийолуқ гуваһлиқ берип, өз иниси, 19 яшлиқ әсқәр бәкриниң хитай даирилири тәрипидин сәвәбсиз тутқун қилинип лагерға қамалғанлиқини баян қилған. У йәнә «мито хәштәг уйғур» намидики чәтәлдики уйғурларниң лагерда йетиватқан уруқ-туғқанлири һәққидә гуваһлиқ бериш һәрикитигиму аваз қошқан. У, 2018-йили 14-декабир, японийә н х к телевизийәсиниң зияритини қобул қилип, өз аилиси вә уйғурлар вәзийитини аңлатқан. Бу японийә җамаити арисида вә иҗтимаий учур васитилиридә тәсир қозғиған.

Бу йил 4-айда гүлистан 14 йил көрмигән дадисиниң өлүм хәвирини алған. У, дадисиниң аләмдин өтүштин икки һәптә аввал телефонда униңға «қачан келисән қизим?» дегән сөзи униң дадиси билән қилишқан әң ахирқи сөз болуп қалидиғанлиқини ойлапму бақмиған икән.

Һалбуки гүлистанниң бешиға кәлгән қара күн буниң биләнла түгимигән, дадисиниң өлүмидин кейин униң ағриқчан аниси сәлимихан һәсән, һәдиси меһригүл езиз вә униң ери вә икки балиси болуп үрүмчидә қалған аилә тавабиатлири билән болған алақиси пүтүнләй үзүлгән. Һазирғичә уларниң қәйәрдилики, өлүк тирикликидин хәвәрсиз қалмақ уни өлүмдинму бәкрәк азаблаватқан болуп, у өзиниң һазирқи чоңқур әндишигә чөккән, азаблиқ һалини «мән худди тирик мурдиға, әйни йипи үзүлгән ләгләккә охшапла қалдим. . .» Дәп тәсвирлиди.

Уйғурлар вәзийити дунядики һәрқайси ахбарат васитилириниң асаслиқ темилиридин бири болуватқанда японийә ахбаратлириму бу һәқтики мулаһизә вә баһаларға кәң орун беришкә башлиди. Бултур, 18-өктәбир күни «японийә вақти гезити» дә елан қилинған бу һәқтики тәһрират мақалисидә хитайниң уйғур вә башқа мусулманлар җамаитини бу хил халиғанчә бастуруш қилмишиға чәк қоюш лазимлиқи алаһидә тәкитләнгән. Мақалиниң ахирида уйғурлар дуч келиватқан көп қирлиқ зулумға баш министир шензо абениң қәтий қарши туруши алаһидә тәләп қилинған вә шундақла ноябир ейидики б д т йиғинида японийә һөкүмитини бу мәсилә һәққидә сүкүт қилмаслиққа чақирилғаниди.

Гүлистанниң ейтишичә, дәсләп японийә мәтбуатлири хитай һакимийитиниң уйғурларға қаритиватқан бесим сиясәтлири вә һәрикәтлирини ечип көрситидиған хәвәрләр илгирикигә қариғанда хели көп бесилған болсиму, лекин японийә һөкүмитидин уйғурлар учраватқан мәсилиләргә қарита ашкара яки актип бир инкас техи ипадиләнмигән. Әмма, японийәдә нурғун аммиви тәшкилатлар уйғурларға давамлиқ һесдашлиқ қилип қоллап кәлмәктә икән.

Гүлистан ханим дуня җамаәтчиликини хитайниң бүгүнки күнләрдә милйонларчә бигунаһ уйғурни лагерларға қамап, инсанийәткә қарши җинайәт садир қилиш билән биргә чәтәлләрдики уйғурларға қаритаму уларниң вәтини вә аилиси билән болған алақисини үзүп ташлаш һәм уларға тәһдит селиштәк психологийәлик хорлаш елип бериватқанлиқини җиддий мәсилә сүпитидә тонушқа вә бу трагедийәләрниң балдуррақ ахирлишиши үчүн әмәлий тәдбир елишқа чақириқ қилидиғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт