Marakeshte tutulghan idris hesenni qutuldurush chaqiriqliri kücheymekte

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2021-07-28
Share
Marakeshte tutulghan idris hesenni qutuldurush chaqiriqliri kücheymekte Bixeter bir döletke bérip orunlishish üchün istanbuldin uchup kasablanka xelq'araliq ayrodromigha barghanda marakesh da'iriliri teripidin tutqun qilghan idris hesen türkiyediki waqtida. (Waqti éniq emes)
RFA/Azigh

Xitayning telipi bilen marakeshte tutulghan idris hesen heqqide endishiler barghanséri kücheymekte. Dunyaning herqaysi jayliridiki kishilik hoquq teshkilatliri we pa'aliyetchiler idris hesenni qutquzush üchün pa'al heriket qilmaqta.

Mezkur qutquzush herikitige xelq'ara kechürüm teshkilatimu awaz qoshqan bolup, kechürüm teshkilatining "Da'iriler qolgha ilin'ghan idris hesenni xitaygha qayturuwetmesliki kérek" namliq chaqiriqida "Idrisni xitaygha qayturuwetken teqdirde qiyin qistaqqa uchrash éhtimalliqining mewjutluqi" yézilghan.

Xelq'ara kechürüm teshkilati krizisqa taqabil turush programmisining diréktori jo'anna marinér marakesh da'irilirining idris hesenning adwokat bilen körüshüshige we a'ilisidikiler bilen alaqilishishige yol qoyushi hem uning bixeterlikige kapaletlik qilishi kéreklikini éytqan.

Bixeter bir döletke bérip orunlishish üchün istanbuldin uchup kasablanka xelq'araliq ayrodromigha barghanda marakesh da'iriliri teripidin tutqun qilghan idris hesen türkiyediki waqtida perzentliri bilen. (Waqti éniq emes)
Bixeter bir döletke bérip orunlishish üchün istanbuldin uchup kasablanka xelq'araliq ayrodromigha barghanda marakesh da'iriliri teripidin tutqun qilghan idris hesen türkiyediki waqtida perzentliri bilen. (Waqti éniq emes)

Üch balining dadisi 34 yashliq idris hesen kompyutér inzhénéri bolup, 2012-yili türkiyege kélip olturaqlashqan. Yawrupa xewerliri(euronews) torining xewer qilishiche, idris hesen xitay hökümiti teripidin ziyankeshlikige uchrighan Uyghurlarning shahitliq widiyoliri qoyulghan bir tor betni layiheligen. Idris hesen kompyutér bilimliri kespide körünerlik netijisi bolghan Uyghurlardin biri bolup, "Xakkérliq asasiy bilimliri" namliq kitabi mu'ellipi iken.

"Xewer" agéntliqining xewirige qarighanda idris hesen türkiye da'iriliri teripidin bir nechche qétim qolgha élin'ghan bolup, bixeterlikidin teshwishlen'gen idris marakeshtin yawropagha kétish üchün 19-iyul kasablankagha barghan.

Marakesh milliy bixeterlik idarisi 20-iyul küni istanbuldin kasablanka xelq'ara ayrodromigha chüshken bir xitay puqrasining qolgha élin'ghanliqini delilligen.

Marakesh xewpsizlik idarisining bayanida: "Mezkur shexsning térrorluq teshkilati tizimlikidiki bir teshkilatning ezasi ikenliki seweblik, xitay hökümitining telipi bilen xelq'ara saqchi teshkilati teripidin qizil tutush buyruqi chaqirilghanliqi" qeyt qilin'ghan.

Mezkur bayanatta yene, mezkur weqe heqqide xitay we xelq'ara saqchi teshkilati xadimlirigha melumat bérilgenliki, qayturush jeryanini bashlash üchün shexsning sot mehkimisige tapshurup bérilgenliki éytilghan. Dunya Uyghur qurultiyi ijtima'iy tartqu hésabliri arqiliq idris hesenning qayturuwétilish xewpke duch kelgenlikini éytqan. 2016-Yili marakesh we xitay otturisida "Öz-ara jinayetchilerni qayturup bérish kélishimnamisi" imzalan'ghan bolup, 2017-yili marakesh parlaménti teripidin testiqlan'ghan.

Idris hesenning nöwettiki ehwalini igilesh üchün marakeshning türkiyediki bash elchixanisigha téléfon qilghan bolsaqmu, téléfunimiz élinmidi.

Amérika dölet mejlisi xitay ishliri komitéti 27-iyul küni xelq'ara olimpik musabiqisining qollighuchi shirketliri bilen tor yighini achqan bolup, mezkur yighinda amérika dölet mejlisining ezasi rabirsin shimit (Representative smith) idris hesenning mesilisini alahide otturigha qoyghan.

Xitaygha qayturwitilish xetiri bolghan idris hesen üchün türkiyediki kishilik hoquq pa'aliyetchisi proféssor ilyas do'an ependim marakesh dölet organliri we xelq'araliq teshkilatlargha mektup yazghan.

Türkiye haji bayram weli uniwérsitétining qanun proféssori ilyas do'an ependim ziyaritimizni qobul qilip, mezkur xelq'araliq qutquzush herikitini bashlitishtiki meqsitining idris hesenning bixeter bir döletke ewetishini qolgha keltürüsh ikenlikini éytti.

Ilyas do'an ependim yene mundaq dédi: "Idris hesen bir Uyghur ziyaliysi bolghanliqi üchün xitayning nishanigha aylinip qalghan. Marakesh da'irilirimu xitayning mezkur telipige jiddiy mu'amile qilghan. Idris xitaygha qayturuwétilgen teqdirde ölüm jazasigha duchar bolushi mumkin. Buni toxtitish üchün xelq'araliq qutquzush herikiti bashliduq. Mezkur heriketning meqsiti birleshken döletler teshkilati we bashqa kishilik hoquq qurulushlirini heriketke keltürüsh.

Biz tordashlarni idris hesenning derhal qoyup bérilishi kérekliki yézilghan mektupni marakesh xanidanliqi, marakesh tashqi ishlar ministirliqi, marakesh ichki ishlar ministirliqi, marakesh edliye ministirliqi we birleshken döletler teshkilati köchmenler komitéti qatarliq organlargha yollashqa chaqiriq qilduq".

Uningdin bashqa yene, yawropa Uyghur institutining mes'uli doktor dilnur reyhan xanim firansiyening marakeshtiki elchixanisi we marakeshning firansiyediki elchixanisigha bisim chüshürüsh üchün torda qutquzush teshwiqat herikiti bashlatqan.

Marakesh firansuz tili qollinilidighan döletlirining biri bolup, közetküchiler, firansiyede élip bériliwatqan mezkur firansuzche teshwiqat pa'aliyitining muhimliqini tekitlimekte.

Mezkur pa'aliyet torda chong tesir qozghighan bolup, sitrazburugtiki yashlar guruppisi marakesh bash konsuli bilen körüshken. Doktor dilnur reyhan xanimning éytishiche, marakesh bash konsuli yashlar guruppisigha idris hesen üstidiki eyibleshlerning tekshürülüwatqanliqini, idris hesenning aqiwitige sotning qarari boyiche höküm chiqirilidighanliqini éytqan.

Dilnur reyhan xanim firansiyede élip bériwatqan qutquzush herikitining tepsilatini radiyo anglighuchilirimiz bilen ortaqlashti.

Idris hesenning ayali ziyaritimizni qobul qilip, dunya Uyghur qurultiyi we yawropa Uyghur instituti qatarliq Uyghur teshkilatliri we dunyaning herqaysi jayliridiki kishilik hoquq pa'aliyetchilirining idris hesenni qutquzush üchün tirishchanliq körsitiwatqanliqini éytti.

Xitayning Uyghur élidiki qirghinchiliq siyasetliri we muhajirettiki Uyghurlargha tehdit sélish qilmishlirining küchiyishi seweblik muhajirettiki Uyghurlarning bixeter bir döletke yerlishish arzusi kücheymekte. Biraq, xitay hökümiti siyasiy we iqtisadiy küchidin paydilinip Uyghurlarni qayturup kétishke tirishmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet