Meral aqshener xanim: “Doklatimizda xitayning qérindashlirimizgha irqiy qirghinchiliq qiliwatqanliqini otturigha qoyduq”

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2021-12-17
Share
“Yi” partiyesi “Xitayning shinjang Uyghur aptonom rayonidiki kishilik hoquq depsendichiliki” namliq doklat munasiwiti bilen ötküzgen chong murasimidin körünüsh. 2021-Yili dékabir, türkiye.
RFA/Erkin Tarim

Uyghur élida milyondin artuq Uyghur, qazaq qatarliq türkiy xelqlerning jaza lagérlirigha solan'ghanliqi xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri, ammiwi teshkilatlar we bezi hökümetlerning küchlük naraziliqini qozghighan idi. Amérika, kanada qatarliq gherbtiki bir qisim döletlerning xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan zulumini “Irqiy qirghinchiliq” dep békitishi, türkiyediki bezi siyasiy partiyelerni heriketke keltürdi. Bu partiylerdin biri türkiye parlaméntida 36 parlamént ezasi bar bolghan “Iyi” partiyesididur.

“Yi” partiyesi parlaméntqa kirgendin buyan, Uyghur mesilisige alahide köngül bölüp kelmekte. Mezkur partiye 14 dékabir küni “Xitayning shinjang Uyghur aptonom rayonidiki kishilik hoquq depsendichiliki” namliq doklatining yoruqluqqa chiqqanliqi munasiwiti bilen enqerede nahayiti chong murasim ötküzdi. Yighin'gha köpligen döletlerning diplomatliri, chet el téléwiziye we gézitlirining türkiyede turushluq muxbirliri, siyasiy partiyelerning re'is we mu'awin re'isliri, parlamént ezaliri, shundaqla “Iyi” partiyesining re'isi meral aqshener xanim qatarliq kishiler ishtirak qildi.

“Iyi” partiyesining re'isi meral aqshener xanimning nutqi chong ékranda. 2021-Yili dékabir, türkiye.
“Iyi” partiyesining re'isi meral aqshener xanimning nutqi chong ékranda. 2021-Yili dékabir, türkiye.

Murasimda aldi bilen lagér shahitliri guwahliq bergen sin körünüshlirining tesirlik jayliri kirishtürülüp teyyarlan'ghan höjjetlik filim körsitildi. Arqidin yighin riyasetchisi échilish nutuqi üchün “Iyi” partiyesining re'isi meral aqshener xanimni sözge teklip qildi.

Meral aqshener xanim mundaq dédi: “Bu doklat lagér shahitliri we ularning uruq-tughqanliri bilen élip bérilghan söhbet xatirliri asasida, ilmiy we obéyktip halda yézip chiqildi. Bu doklat türkche, in'gilizche, Uyghurche we xitayche jem'iy töt tilda teyyarlandi. Doklatta xitay hökümitining öz menpe'eti üchün muqimliqni bahane qilip, qérindashlirimizni xitaylashturiwatqanliqini misallar bilen otturigha qoyduq.”

Arqidin “Xitayning shinjang Uyghur aptonom rayonidiki kishilik hoquq depsendichiliki” namliq doklatni teyyarlighan hüseyin rashit ependi, mezkur doklatni qisqiche tonushturup ötti. U mundaq dédi: “Sherqiy türkistandiki jaza lagérliri toghrisida 2016-yilidin tartip xelq'ara axbaratlarda we türkiyede köpligen xewer we maqaliler yézildi. Emma men 2018-yili tunji qétim jaza lagérining shahiti bolghan gülbahar jélilowa xanimning aghzidin bu tragédiyeni anglighan idim. Men buni anglap bek tesirlendim. Shunga biz lagér shahitlirini ziyaret qilip, shu asasta bu doklatni teyyarliduq. Biz bu doklatni teyyarlash üchün 12 dölettiki 53 neper sherqiy türkistanliq bilen söhbet ötküzduq. Bu 53 neper kishining 42 nepiri Uyghur, 19 nepiri ayal, 6 nepiri bolsa jaza lagéri shahitidur. 40 Kishi bolsa jaza lagérigha tashlan'ghan kishilerning uquq-tughqanliridur. Bularning anglatqanlirigha asaslan'ghanda, shundaqla b d t da 1948-yili qobul qilin'ghan ‛irqiy qirghinchiliqning aldini élish ehdinamisi‚ de körsitilgenlerge qarighanda, xitayning hazir sherqiy türkistanda élip bériwatqanliri del irqiy qirghinchiliqning özidur.”

“Iyi” partiyesining doklat tonushturush pa'aliyitige türkiyediki ikkinchi chong partiye bolghan jumhuriyet xelq partiyesining mu'awin re'isi, “Démokratik sol” partiyening re'isi, “Kélechek” partiyesining mu'awin re'isi we bashqa öktichi partiyelerning wekillirimu qatnashqan. Uyghur akadémiyesi wexpisining mu'awin re'isi abdulhemit qaraxan ependi ziyaritimizni qobul qilip, bu yighin'gha türkiyediki köp qisim siyasiy partiyeler mes'ullirining qatnashqanliqi, sherqiy türkistan dewasining türk xelqiningmu dewasigha aylan'ghanliqining bir bishariti, dédi.

“Xitayning shinjang Uyghur aptonom rayonidiki kishilik hoquq depsendichiliki” namliq bu köp tillarda teyyarlan'ghan. Bu doklatni tonushturush pa'aliyiti bezi chet el téléwiziyeliri bilen türkiyediki eng chong axbarat wasitiliridimu xewer qili'indi. Mutexessisler mezkur doklatning türkiyede Uyghurlar heqqide bir siyasiy partiye teripidin teyyarlan'ghan tunji tepsiliy doklat hésablinidighanliqini ilgiri sürüshmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet