Xitay yene 10 ming qosh til oqutquchini köpeytidu

Muxbirimiz gülchéhre
2016.02.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qosh-til-xoten-mektep-305 Uyghur élining xoten wilayitidiki melum bir qosh - til mektipining oqughuchiliri.
AFP Photo

Xitay hökümitining Uyghur éligha qaratqan qosh tilliq ma'arip siyasiti 2020-yiligha qeder pütün Uyghur éli ma'aripini qosh tillashturup bolushni nishan qilghan idi.

Xewerlerge qarighanda besh yildin buyan, da'iriler Uyghur éli miqyasida teyyarliq sinip we ottura, bashlan'ghuch mekteplirige üzlüksiz oqutquchi toluqlap kéliwatqan bolup, bu yil yéza oqutquchilirini qobul qilish salmiqini yenimu kücheytip, qosh til oqutquchisidin 10 mingni qobul qilidiken. Yéqinqi yillardin buyan, da'iriler yéza mektepliride qosh til ma'aripini kücheytish tedbirining biri süpitide alahide ish orni oqutquchilirini qobul qilish salmiqini ashurup, xitay oqutquchilar qoshunini zoraytip kéliwatqanliqi melum. Halbuki buning eksiche, Uyghur ma'arip süpitining barghanche töwenlewatqanliqi heqqidiki pikir-inkaslar köpeymekte. Uyghur ma'aripining bügünki ehwali Uyghur éli ichi-sirtidiki Uyghur pidagoklar hemde Uyghur ziyaliylirida endishe qozghimaqta.

Xitayning ürümchidin tarqitidighan shinjang xelq radi'o istansisining xewiridin melum bolushiche, aptonom rayonluq 2016-yilliq ma'arip xizmiti yighini 19-yanwar échilghan bolup,yighinda bu yil aptonom rayon da'iriliri ma'aripning siyasiy telipi boyiche Uyghur élining jenubidiki yéza, kentlerde yesli we ottura, bashlan'ghuch mekteplerge 10 ming oqutquchi qobul qilinidiken.

Xewerdin ashkarilinishiche, xitayning 12-besh yilliq pilani mezgilide, da'iriler jem'iyettin yesli shundaqla bashlan'ghuch we ottura mektep oqutquchiliridin 72 ming 600ni teklip qilip, oqutquchilarni toluqlighan. Oqutquchilarning teminatini zor küch bilen yuqiri kötürüp ,bérilidighan yardem puli we olturaq öy fondi ölchimini östürüp jenubtiki yéza, kentlerdiki oqutquchilargha 400 somdin pul tarqitip bergen. 2015-Yilighiche, aptonom rayonda mexsus wezipidiki oqutquchilar 344 ming 300 ge yetken.

Yéqinqi 15 yil ichide xitay hökümiti “Qosh til” ma'aripi kölimining üzlüksiz kéngiyishige egiship, “Qosh til” oqutquchilirining sani üzlüksiz köpeytildi, bolupmu yéza mekteplirige jem'iyettin yeni pütün xitaydin qosh til tekliplik oqutquchilarni seplep keldi. 2011-Yilidin 2015-yilighiche, 30 ming alahide ish orni tesis qilinip,ma'ash teminatida shu yerdiki hökümet mekteplirining oqutquchiliri bilen oxshash mu'amile qilindi, ularning ma'ash chiqimini merkez maliyisi üstige aldi uning ichide “Qosh til” oqutquchiliri 70% tin köprekini igileydu, 80% i yéza mekteplirige tarqalghan.

Shundaqtimu da'iriler,nöwette yene, “Jenubiy shinjangda ottura, bashlan'ghuch mekteplerde “Qosh til” oqutquchisi kem bolush seweblik, “Qosh til” ma'aripi tesirge uchrawatidu, shunga, qosh til oqutquchilirini toluqlashqa ehmiyet bérish kérek dep körsetken.”

Uyghur mektepliride xitay oqutquchilar köpeytilip xitayche oqutush kücheytilgendin buyan, emeliyette Uyghur balilirining ma'arip qobul qilish sewiyisi barghanche töwenlep bériwatqan bolup, ilgiri Uyghur élidiki ziyaritimizni qobul qilghan oqutquchilar xitay tili oqutushnila asas qilghan shekli özgergen qosh til ma'aripining oqughuchilargha yük bolup qéliwatqanliqini, ularning normal saghlam üsüp yétilishigimu belgilik yaman tesirler élip kéliwatqanliqidin oqutquchilar we ata, anilarning oxshash endishe qiliwatqanliqini otturigha qoyushqan idi.

Ma'aripta saqliniwatqan mesililerni özining “Shinjang ma'aripi” zhurnilining 2015-yilliq 1-, 2-qoshma sanida élan qilghan maqaliside semimiylik bilen körsitip ötken, qorghas nahiyilik-5 ottura mektepning ma'arip tetqiqatchisi tursunmuhemmet toxti mu'ellim, “Bügünki künde küchep teshwiq qiliniwatqan we yolgha qoyuluwatqan qosh til ma'aripi özining orbétisidin barghanséri chetnep, tuyuq yolgha kirip qalmaqta. Hemme ademni bir qélipta terbiyeleshke urunush hadisiliri mekteplerning, jümlidin her xil mijez-xaraktérdiki oqughuchilarning xasliqi we xaraktérini nabut qilmaqta. Milliy ma'aripimizda bashni qatturidighan, hel qilishni kütüp turuwatqan mesililer köpiyip ketti, milliy ma'aripning süpet mesilisining xirisqa duch kelgenliki éngi oyghaq kishilirimizni endishilik oylargha sélip qoydi. Milliy ma'arip süpitining töwenlep kétishidiki sewebler nurghun amillar bilen munasiwetlik., kelgüside qandaq éghir aqiwetlerning kélip chiqidighanliqini mölcherlesh heqiqeten qiyin.” dégen.

Xitay hökümiti az sanliq millet rayonlirida téz sür'ette “Qosh tilliq” oqutush ma'aripini yolgha qoyush heqqidiki chaqiriq-teshwiqatlirida mekteplerde xitay tili oqutushini yükseldürmey turup, “Qosh til” oqutushini ünümlük yolgha qoyghili bolmaydu dep körsitidu.

Amérikidiki doktor erkin sidiq ependi ilgiri ziyaritimizni qobul qilip, ma'aripning ilmiylikni telep qilidighan zil kesip ikenlikini tekitligen “Ma'arip qanuniyitige xilap herqandaq qilmish axir bérip milletning menpe'itige éghir ziyanlarni salidu. Bolupmu, xitayning Uyghurlargha yeslidin bashlap yürgüzüwatqan, ilmiyliktin chetnigen, shekli özgergen, peqet xitay tilinila asas qilghan hazirqi qosh til ma'arip siyasiti, qorumigha yetmigen balilarning saghlam tereqqiy qilishigha nisbeten mölcherligüsiz ziyan salidu” dep otturigha qoyghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.