Tonulghan qazaq tilchi we Uyghurshunas abduweli qaydarof wapat boldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-02-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Akadémik abduweli qaydarof (1-qatarda soldin birinchi) Uyghur ziyaliyliri bilen birge. 1987-Yili. Almuta,qazaqistan.
Akadémik abduweli qaydarof (1-qatarda soldin birinchi) Uyghur ziyaliyliri bilen birge. 1987-Yili. Almuta,qazaqistan.
RFA/Oyghan

2019-Yili 27-féwral küni tonulghan qazaq türkolog, meshhur tilchi, qazaqistan Uyghurshunasliq ilmining asaschilirining biri abduweli qaydarof almuta shehiride 95 yéshida alemdin ötti.

El-farabi namidiki qazaq döletlik uniwérsitétining proféssori, filologiye penlirining doktori, merhum abduweli qaydarofning shagirti roshengül awakowa bu munasiwet bilen radiyomiz ziyaritini qobul qilip, özining ilmiy pa'aliyitide abduweli qaydarofning tutqan ornining alahide muhimliqini tekitlidi. 

U mundaq dédi: "Ötken esirning 80-yilliri, yeni sabiq sowétlar ittipaqining axirqi mezgilliride kirof namidiki qazaq döletlik uniwérsitétida oquwatqan waqtimda ilmiy unwan üchün yaqlinidighan ilmiy emgikimning témisi 'Uyghur tilidiki pé'il frazé'ogolizimlar' dep békitilgen idi. Mana shu ilmiy emgikimge abduweli aka yétekchilik qildi. Kéyin bu ish méning omumen ilmiy tetqiqatimning asasigha aylandi. Shu waqitta u manga 'sen Uyghurning qizi. Uyghur tili öz tetqiqatchilirigha mohtaj. Menmu mushu derijige Uyghurshunas süpitide yettim' dégen idi. Uning yene mundaq dégini hélimu ésimde: 'méning ilmiy nishanim-Uyghur tili. Etrapimda bille ösüp chong bolghan Uyghurlar köp boldi. Uyghur mektipide oqudum'. Sérgéy malofning mundaq dégini ésimde, 'türkologiyede küchlüklerdin bolush üchün uni tetqiq qilghan adem aldi bilen Uyghur tilini bilishi kérek'. Uyghur tili shulargha achquch süpitide qollinilidighan kona tillarning biri. Shuningdin buyan men 'Uyghur tilidiki qosh sözler' namliq mawzuda dissértatsiye yaqlidim. Kéyinki doktorluq témammu Uyghur tilidin boldi. Qaydarof manga 'eger Uyghur tilining frazé'ologiyesini tetqiq qilsang, kelgüside chong alim bolisen' dep ustazliq du'asini bergen idi."

Roshen'gül awakowaning éytishiche, bügünki kün'giche abduweli qaydarofning biwasite shagirtliridin 90 ge yéqini bar iken, ularning yene qazaqistan we bashqa türkiy tilliq memliketlerde terbiyeligen mingdin oshuq shagirtliri türlük orunlarda xizmet qilmaqtiken. Abduweli qaydarof tilshunasliqning léksikologiye, til tarixi, we bashqa saheliri boyiche 400 din oshuq ilmiy emgekning, shu jümlidin 40 monografiye, oqush qoralliri, lughetler we toplamlarning aptori iken.

Roshengül awakowa sözini yene mundaq dep dawam qildi: "Akimizning 80 yilliq tewellutida 'xelq qehrimani' atiqini alar dep ilim ehliliri, kesipdashliri, shagirtliri, omumen pütkül yurt chong ümid bilen kütken idi. Epsus, bu nam akimizgha nésip bolmidi. 80 Yilliq tewelluti harpisida höjjetlirini qazaqistanning hamiylar jem'iyiti qurghan 'tarlan' mukapatigha yollidi. Emma bu mukapatmu akimizgha yene nésip bolmidi. Del shu waqitta qazaqistan Uyghur hamiylar jem'iyiti tesis qilghan 'ilham' mukapati yolgha qoyuldi. Men uning barliq höjjet-matériyallirini yighip, komissiyege tapshurdum. Akimiz shu chaghda 1-orun'gha ige bolghanda uning qanchilik xushal bolghanliqini söz bilen teswirlep bérelmeymen. U 'men sherqiy türkistandiki Uyghur qérindashlirimning del qazaqistandek musteqil dölet qurghunini körsem dep arman qilimen,' dep közige liq yash alghan idi." 

"Sputnik" tor bétide élan qilin'ghan wladislaw wodnéfning "Qazaq tilining latin yéziqigha köchüshini teshebbus qilghanlarning biri wapat boldi" namliq maqaliside mundaq déyilgen: "Abduweli qaydarof peqet zamaniwi qazaq tiliningla emes, belki Uyghurshunasliqningmu asaschisi bolghan idi. Uning aptorluqida Uyghurshunasliq boyiche pütkül dunyagha meshhur bolghan klassikiliq emekliri mewjut."

Almuta wilayetlik mu'ellimlerning kespini mukemmelleshtürüsh institutining xadimi, filologiye penlirining namzati ruslan arziyéf ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Abduweli aka Uyghur tilshunasliqining shekillinip tereqqiy étishige bibaha ülüsh qoshqan alim. Alim akimizning namzatliq dissértatsiyisi Uyghur tilidiki qosh sözlerning qurulmisi, menasi we kélip chiqishigha béghishlan'ghan bolsa, doktorluq dissértatsiyisi Uyghur edebiy tilining shekillinish tarixigha béghishlan'ghan idi. Abduweli aka özining doktorluq dissértatsiyeside Uyghur tilining tereqqiyat dewrlirini éniqlap, her bir dewrning özige xas til alahidiliklirini bay yazma yadikarliqlar asasida tetqiq qilip chiqqan idi."

Ruslan arziyéfning éytishiche, abduweli qaydarofning Uyghur tiligha a'it deslepki emgekliri 1958-yili "Uyghur tilidiki qosh sözler" we 1969-yili "Zamaniwi Uyghur edebiy tilining tereqqiyati" dégen namlar bilen almutada neshr qilin'ghan iken. Ruslan arziyéf alimning ilim sahesidin tashqiri yene Uyghur mektepliri üchün Uyghur tili we edebiyati boyiche yazghan oqush qoralliri arqiliq Uyghur milliy ma'aripining tereqqiyatighimu munasip töhpe qoshqanliqini tekitlidi.

Ruslan arziyéf yene mundaq dédi: "Abduweli aka Uyghur alimlirini teyyarlashtimu öz izini qaldurghan alim. Abduweli akining rehberliki astida qazaqistanliq alimlar shériwaxun aka baratof, shemshidin ayupof, qirghizistanliq alime gülnisa nezerowa, Uyghur élidin bolsa muqeddes mirza namzatliq emgeklirini yazghan. Bu yerde yene shuni alahide tekitlep ötüsh kérekki, abduweli aka Uyghur tilini nahayiti puxta ögen'gen alimla emes, belki Uyghur xelqini chin qelbidin hörmetligen we yaxshi körgen alim. U Uyghur we qazaq xelqlirining dostluqining mustehkemlinishige zor ölüsh qoshqan. Hem ataqliq Uyghur alimi ghoja'exmet sedwaqasof bilen bolghan semimiy dostluqi arqiliq alimlarning, ikki millet wekillirining qandaq dost bolushi kéreklikining aliy ülgisini yaratqan." 

Igilishimizche, ötken esirning 50 we 60-yilliri abduweli qaydarof qazaqistan penler akadémiyesi yénidiki Uyghurshunasliq bölümide pa'aliyet élip barghan. Bu jehette u ghoja'exmet sedwaqasof, malik kebirof, tughluqjan talipof qatarliq tonulghan Uyghur alimliri bilen yéqindin arilashqan. 

Shularning biri tatar alimi, tarix penlirining namzati munir érzin mundaq dédi: "Men u kishini 1960-yilliri 'kommunizm tughi' (hazirqi 'Uyghur awazi') gézitide ishlep yürgen waqtimda uning gézitta élan qilghan maqaliliri arqiliq tonughan idim. Shu chaghda uning Uyghur tili boyiche yaxshi alim bolidighanliqigha közüm yetken idi. 1967-Yili qazaqistan penler akadémiyesi tilshunasliq institutining Uyghurshunasliq bölümige xizmetke élindim. Abduweli qaydarof qérindash xelqler ichide Uyghurlarning tili boyiche doktorluq derijisige yetken birdin-bir kishi dep oylaymen."

Abduweli qaydarof 1924-yili almuta wilayitining emgekchiqazaq nahiyisige qarashliq taldibulaq yézisida dunyagha kelgen. 1942-Yili qazaq ottura mektipining toqquzinchi sinipini we on ayliq pédagogika kursini tamamlighan. U 1945-yilghiche sowét-gérman urushigha qatnashqan. Urushtin kéyin qazaq döletlik uniwérsitétini ela bahalar bilen tamamlighan. 1951-Yili qazaqistan penler akadémiyisining aspirantoriyeside "Uyghur tili" mutexessisliki boyiche bilim alghan. U 1954-yili kichik ilmiy xadim lawazimidin 1978-yili institut mudiri derijisigiche yetken we qazaqistan döletlik penler akadémiyisining akadémiki bolghan.

Toluq bet