Amérika prézidénti orunbasarining 1944 - yili qilghan sepiri némini közligen?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-01-29
Élxet
Pikir
Share
Print
En'gliye bash ministiri chérchil, amérika prézidénti ruziwelt we sowét ittipaqi rehbiri stalin yalta yighinida, 1945-yili féwral, yalta.
En'gliye bash ministiri chérchil, amérika prézidénti ruziwelt we sowét ittipaqi rehbiri stalin yalta yighinida, 1945-yili féwral, yalta.
Photo: RFA

Melumki, ikkinchi dunya urushi bashlinip, ikki yilgha yéqin waqit ötkende, yeni 1941 - yili 22 - iyunda gérmaniye sowét ittipaqigha urush achti. Shu künila en'gliye, 24 - iyunda bolsa, a q sh sowét ittipaqigha yardem körsitish niyitini bildürdi hem kéyinchirek buni resmiy élan qildi.

Sowét ittipaqining en'gliye we a q sh bilen tüzgen shertnamilirige bina'en qizil armiyige mushu ikki chong dölet teripidin maddiy yardem körsitildi. Sowét ittipaqi atalmish ulugh weten urushining deslepki yilliridila ulardin gérmaniyege qarshi ikkinchi frontning échilishini telep qilghan bolsimu, u peqet 1944 - yilning may éyida firansiye yéride emelge ashti. Bu waqitta sowét qizil armiyisi gérman eskerlirige qarshi hujumlarni élip bériwatatti hem bu jeryanda chong chiqimlargha uchrawatatti.

1941 - Yilning iyun éyidin bashlap sowét ittipaqining amérika we en'gliye bilen bolghan munasiwiti qoyuqlishishqa, ularning gérmaniyege qarshi herbiy qarshiliqi emelge éshishqa bashlidi. Bu jehette bolupmu amérika qoshma shtatliri sowét ittipaqi, xitay we bashqimu memliketler bilen bolghan diplomatiyelik alaqilirini kücheytti. Bu alaqiler shu waqittiki ammiwi axbarat wasitiliride yorutulghan bolsimu, lékin ularning beziliri mushu kün'giche diqqettin sirt qaldi yaki bolmisa yéterlik derijide tetqiq qilinmidi. Mana shularning biri, amérika qoshma shtatlirining shu waqittiki prézidénti franklin rozéwéltning orunbasari hénri wallésning 1944 - yilning altinchi we sekkizinchi aylirida sowét ittipaqi hem xitaygha qilghan sepiridur.

Mezkur seper heqqide deslepki melumatlar qazaqistanning milliy penler akadémiyisining "Xewerler" namliq zhurnalning ötken yilqi birinchi sanida, yeni tonulghan tarixchi, doktor ablehet kamalofning "Sowét asiyasigha qilin'ghan tapshuruq: a q sh prézidéntining orunbasari hénri wallés sibiriyede, özbékistanda we qazaqistanda (1944 - yil)" namliq maqaliside élan qilindi.

A. Kamalof köpligen arxip we metbu'at matériyallirigha asaslan'ghan halda, bu seperning meqsiti, wekiller terkibi, ularning mangghan yoli, bezi netijiliri heqqide melumatlarni otturigha qoyidu we tetqiqatchi h. Wallés rehberlikidiki wekillerning rusiyening sibir rayonida, özbékistan we qazaqistan, mongghul xelq jumhuriyiti, Uyghur élide hem xitayning shu waqittiki paytexti chungchingda bolghanliqini tekitleydu.

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan sherqshunasliq institutining yétekchi ilmiy xadimi, tarix penlirining doktori ablehet kamalof h. Wallés bashchiliqidiki amérikiliq wekillerning mezkur sepiri heqqide toxtaldi.

U mundaq dédi: "Heqiqetenmu, hénri wallésning 1944 - yili a q sh ning ikkinchi dunya urushidiki asasiy ittipaqdashliri, yeni yawropa frontidiki sowét ittipaqigha we asiya urushidiki xitaygha qilghan sepiri urush yilliridiki diplomatiyelik munasiwetlerde adettiki hadise bolghan. Amma bir qiziq yéri, amérikiliq prézidént orunbasarining sowét ittipaqigha qilghan bu sepiri ya stalin bilen, ya tashqi ishlar ministiri bilen uchrishishni közde tutmighan. Hetta bu seper dawamida moskwagha chüshüshmu pilanlanmighan idi. Amérikiliq wekiller peqet sibirdiki bir qatar chong sheherlerde we ikki sowét jumhuriyetlirining sheherliride bolup qaytti. Bu yerde peqet xitaygha qilin'ghan seper resmiy bolup, wallés chungching shehiride prézidént jang keyshi bilen körüshken. Bu seperning yene bir alahidiliki shuki, wallés xitaydin qaytar yolida ya xitay, ya amérika, ya bashqa gherb döletliri teripidin étirap qilinmighan mongghul xelq jumhuriyitining paytextide toxtighan.

Ulanbatorda u, mongghul prézidénti marshal choybalsan bilen uchrashti. Shuning bilen bille amérikiliq wekilning 1944 - yilqi tashqi sepiri 'merkiziy asiya programmisi' nimu öz ichige alghan bolup, u qazaqistan we özbékistan sowét jumhuriyetlirini ziyaret qilishtin ibaret boldi. U almuta shehiride qisqa waqit bolup, andin chungchinggha yol tutti. Bu yol ariliqida Uyghur élining memuriy merkizi ürümchide boldi. Yuqirida tekitlen'gen bu seper öz alahidilikliri jehettin ikkinchi dunya urushi dewrining xelq'ara munasiwetler tarixida nahayiti qiziqarliq we muhim weqe bolup hésablinidu."

A. Kamalofning éytishiche, amérikiliq wekiller terkibide h. Walléstin tashqiri dölet bashqarmisining wekili, yiraq sherq ishliri boyiche bölüm wekili winsénta kartér, sowét ittipaqi boyiche mutexessis, a q sh memuriyitining chet'el iqtisadi boyiche xadimi jon nazard, meshhur alim, xitay we mongghuliye boyiche mutexessis, urush heqqide axbarat ishxanisining xadimi, xitay prézidénti jang keyshining sabiq amérikiliq meslihetchisi o'u'én léttimor boldi.

Uning éytishiche yene, wekiller 1944 - yili 20 - mayda washin'gtondin chiqip, shu yili iyul éyida qaytip kelgen. Ular ayropilanda alyaskidin uchup, sibirge kelgen. U yerdin ular özbékistan we qazaqistan'gha, u yerdin Uyghur éli arqiliq chungchinggha, qaytarida xitaydin mongghul xelq jumhuriyitige hem sibir arqiliq alyaskigha qaytqan. Yol boyida ular magadan, yakutsk, komsomolsk, ulan - udé, krasnoyarsk, abakan, nowosibirsk, chita, séymchan, minusinsk we bashqimu sheher hem yézilargha, qazaqistanning sémipalatinsk, qarighinida we almuta sheherlirige, özbékistanning peqet tashkent shehirige chüshken.

A. Kamalof bu seperning meqsiti hem bezi alahidilikliri heqqide mundaq dédi: "A q sh prézidéntining orunbasari hénri wallés peqet xitay prézidénti jang keyshi bilen uchrishishni pilanlighan idi. Emdi sowét ittipaqigha bolghan sepiri jeryanida memliket rehberliri bilen körüshüshni niyet qilmighan. Wallés yaponiyege qarshi urushta gomindang hem kommunistlarning bir pütün frontini qurush heqqidiki mesilidin bashqa héchqandaq bir höjjetlerge qol qoymidi, hetta jiddiy mesililernimu muhakime qilmidi. Meshhur amérikiliq mongghulshunas alim o. Léttimor öz eslimiliride bu seperning néme üchün uyushturulghanliqining ikki sewebini chüshendüridu. Birinchidin, prézidént franklin rozéwélt bu seper jeryanida téxi xelq'araliq tejribisi yoq wallésning shu tejribini igilishini xalidi hem özining nöwettiki prézidéntliq saylamda hajet bolidighan abruyini kücheytti. Ikkinchidin, rozéwélt, eksiche, h. Wallésning siyasetchi süpitidiki ajizliqini, uningda xelq'ara pa'aliyet tejribisining yoqluqini, xelq'ara munasiwetlerdiki bilimsizlikini körsitishni niyet qilip, shu arqiliq saylam waqtida uni bashqa kishige almashturushni közlidi. Prézidént ruzwéltning bu seperni uyushturushtiki heqiqiy bahaniliridin qet'iynezer, hem sowét ittipaqining, hem xitayning qarshi alghan shexsliri prézidént orunbasarining kespiy alahidiliklirini, yeni uning yéza igiliki sahesining agronom mutexessislikini hésabqa alghan halda, uni yéza igiliki we charwichiliq obyéktlirini ziyaret qilish bilen waqtini ötküzüshke tirishti. Öz nöwitide wallésmu buninggha xushal boldi. O. Léttimorning eslishiche, xitayda hetta uning hökümet xalimaydighan erbablar bilen körüshüshige yol qoymasliq üchün etey ene shundaq ishlar bilen bend qildurghan.

U, wallés prézidént teripidin tapshurulghan bu seperning meqsitini mundaq dep chüshendüridu: "1944 - Yili bahar peslining axirida u xitaylar arisida parchilinishning yüz bergenlikini we yaponlarning herbiy üstünlükke yétish üchün weziyettin paydilinish mumkinlikini sezgen idi."

H. Wallés öz eslimiliride ziyaret qilghan sheher we yézilarning hayati, xelqining tirikchiliki, tebi'et menziriliri, rehberler hem ularning etrapidikiler heqqide melumatlarnimu béridu.

Ötken esirning 40 - yilliri xelq'ara weziyet xéli murekkepleshken bolup, amérika qoshma shtatliri uningda muhim rol oynidi.

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi bu dewrde amérika we xitay, amérika we sowét ittipaqi, sowét ittipaqi hem xitay arisidiki munasiwetlerning zich, qarimu - qarshi bolghanliqini otturigha qoydi.

U mundaq dédi: "Bu munasiwet 1943 - yili 12 - ayda téhranda bolghan stalin, rozéwélt we chérchilning söhbet yighini hem shuning xitabnamisi asasida bashlandi hem fashizmgha qarshi ittipaq quruldi. Xitaymu u waqitta ikkige bölün'gen idi. 1945 - Yili féwralda yaltada ötken uchrishishta sowét ittipaqi ularni yapon'gha qarshi urushqa chaqiridu. Bu jeryanda stalin bir türküm shertlerni qoyidu. Amérika hem en'gliye buninggha kélishidu. Bu waqitta Uyghuristanda ghuljini merkez qilghan sherqiy türkistan jumhuriyiti bar idi."

Q. Ghojamberdining éytishiche, ulugh döletler stalinning manjuriyediki menpe'itige maqul kelgen, xitaydin mongghul xelq jumhuriyitining musteqilliqini étirap qilish telep qilin'ghan, buninggha jang keyshi narazi bolghan hemde u sowét ittipaqining sherqiy türkistan jumhuriyitini qollishini ret qilghan idi. Mushu jehette mezkur döletler ara diplomatiyelik munasiwetler xéli qoyuqlishishqa bashlighan. Aqiwette "Stalin sherqiy türkistan jumhuriyitini qurban qilip, bashqa mesililerdin özige payda körgen."

Toluq bet