Amérika mu'awin prézidénti baydin rusiyeni agahlandurdi

• Muxbirimiz ümidwar
  2014-06-19

Ukra'ina krizisini hel qilish nöwette xelq'ara jem'iyetning muhim küntertipide turmaqta. Ukra'ina prézidénti pétr poroshénko sherqiy ukra'ina da tinchliqni emelge ashurush pilanini otturigha qoyghan bolup, amérika we yawropa ittipaqi buni qarshi aldi. Emma hazirghiche rusiye tereptin qandaq qedemler bésilishi namelum bolup, amérika terep rusiyeni ukra'inada tinchliq ornitishqa maslishishqa dewet qildi.

Amérika mu'awin prézidénti jow baydin eger rusiyening özining sherqiy ukra'inadiki bölgünchilerge tesir körsitip, ularning zorawanliqini toxtitishni telep qilmisa, amérika we uning ittipaqchilirining rusiyeni téximu chong bedel töleshke élip kélidighanliqini bildürdi.

Jow baydin rusiyege qaratqan bu agahlandurushini ukra'ina prézidénti pétr poroshénko bilen téléfonda sözleshkende éytqan. Aq saray bu heqte melumat tarqatti.

Amérika awazining xewer qilishiche, ukra'ina prézidénti poroshénko özining sherqiy ukra'inadiki rusiye peres küchlerge qarita bir terep urush toxtitish chaqiriqini öz ichige alghan tinchliq pilanini otturigha qoyghan idi.

Jow baydin sözide rusiyening qoral bilen teminlesh we qoralliq shexslerni öz chégrasi arqiliq ewetishni toxtatmighanliqini tekitligen.

Aqsarayning bayanatida körsitilishiche, jow baydin ukra'ina prézidénti pétr poroshénkoning tinchliq pilanini yuqiri bahalighan. Bayanatta “Uning tinchliq pilanining emelge éshishi memliketni birleshtürüsh we pütün ukra'inaning téximu güllep yashnighan kelgüsi üchün algha qedem tashlashtin ibarettur” déyilgen.

Ukra'ina hökümiti we nato rusiyening sherqiy ukra'inadiki rusiyeperes qoralliq guruppilarni qoral-yaraq we herbiy meshqawullar bilen teminlewatqanliqini tenqid qiliwatqan bolup, biraq rusiye hökümiti buni izchil ret qilip kelmekte. Gherb döletliri we ukra'ina hökümitining qarishiche, sherqiy ukra'inadiki rusiyeperes qoralliq guruppilarning urush toxtitishini qolgha keltürüshte rusiye körünerlik rol oynaydu.

Birleshme agéntliqining xewer qilishiche, rusiyeperes qoralliq küchlerning qolida her xil qorallardin bashqa yene bir qanche tankimu bar bolup, emma rusiyeperes guruppilar özlirining bu qorallar we tankilarni ukra'ina armiyisidin olja alghanliqini bildürüshken.

B b s agéntliqining xewer qilishiche, hazir sherqiy ukra'inadiki donétsk we luganks rayonlirida toqunushlar dawamlishiwatqan bolup, rusiyeperes qoralliq guruppilar pétr poroshénkoning qoral tashlap, urush toxtitishtin ibaret tinchliq chaqiriqini anglimighan. Peyshenbe küni donétsk oblastidiki slawiyansk shehirige yéqin krasniy liman dégende jayda ukra'ina armiyisi bilen rusiyeperes qoralliq guruppilar arisida jeng yüz bergen.

Hazir sherqiy ukra'inada ikki tereptin bir qanche ming kishi jeng qiliwatqan bolup, hazirghiche 147 neper ukra'in herbiy xadimi ölgen we köp sandiki adem yarilan'ghan. Téxi aldinqi hepte ukra'inaning bir herbiy transport ayropilani rusiyeperes küchler teripidin étip chüshürülüp, 49 herbiy xadim ölgen idi.

Pétr poroshénko seyshenbe küni rusiye prézidénti wladimir putin bilen téléfonda sözliship, ukra'ina mesilisini muhakime qilghan bolup, u putin bilen bolghan söhbettin kéyin bir terep urush toxtitish tinchliq pilanini otturigha qoyghan idi. Poroshénko bu pilani heqqide gérmaniye bash ministiri mérkél bilenmu sözleshken.

Poroshénkoning tinchliq pilanini amérika dölet ishliri ministirliqimu qarshi alghan bolup, bayanatchi jin pisaki amérikaning prézidént poroshénkoning urush toxtitish bayanatini tinchliq pilanining yéngi basquchi süpitide qarshi alidighanliqini, emma, rusiyening bu pilanni qollishi lazimliqini eskertken idi.

Poroshénkoning tinchliq pilani emelge ashamdu-yoq, moskwa buning üchün tirishchanliq körsitemdu yoq, bu hazirche namelum. Tinchliqning emelge éshish-ashmasliq rusiye bilen ukra'inaning munasiwetlirining yaxshilinish-yaxshilanmasliqi bilen munasiwetlik. Bir qisim mutexessisler ikki dölet munasiwetlirining kelgüsi istiqbaligha mewhum qarimaqta. Qirim tatar ziyaliysi, siyasetshunas zefer qaratay ependining közitishiche ukra'ina we rusiye munasiwetlirining yaxshilinishi qiyin mesile.

Uning qarishiche, ukra'in we ruslar yéqin qérindash xelq, qérindash milletler idi. Ular eslide asan ittipaqlishishi mumkin idi, emma emma bu weqeliridin kéyin, ukra'inalar tuydi, emdi ularning munasiwetliri yaxshi bolmaydu. Elwette, ular arisida siyaset we diplomatiye jehettin munasiwiti bolushi mumkin, héchqachan semimiyet bolmaydu, poroshénkomu bu mesililerde di'alog qilishni teshebbus qilidu. Yawropaliqlarmu xalaydu. Emma, rusiye bilen ukra'ina arisida küchlük, yaxshi munasiwet bölishi qiyin, mutexessislerning qarishiche putin emdi özining qérindash milliy xelq ukra'inlarning ishenchi we dostluqidin ayrilip qaldi.

Düshenbe küni rusiyeni yawropagha tutashturidighan tebi'iy gaz turubisi namelum kishiler teripidin partlitiwétilgendin kéyin rusiye terep ukra'inani gaz bilen teminleshni toxtitiwetken bolup, kiyéw hökümiti bu mesilide rusiyeni eyiblidi shuningdek gherb shirketlirining ukra'inagha kirip, gaz turuba ishlirini qilishini qolgha keltüridighanliqini jakarlidi.

Mutexessis margarita arsénowaning qarishiche, eger rusiye bilen ukra'ina arisidiki toqunush kücheygenséri rusiyening tartidighan ziyini éghir bolidu. Eger rusiye bilen ukra'ina arisidiki toqunush dawamlishiwerse, rusiye tebi'iy gazlirini mangduridighan bashqa yollarni izdise, bu toqunushni hel qilishqa yardem körsetmeydu, eger u bashqa yollarni tapalmisa, yeni balqan'gha chiqidighan yol tapalmisa, u chaghda rusiye ukra'ina bilen toqunushni hel qilishqa tutush qilidu deydu.

Eng yéngi xewerlerdin melum bolushiche, rusiye tereptin poroshénkoning tinchliq pilanigha maslishish ehwali téxi körülmigen bolup, eksiche rusiye qoshunlirining ukra'ina chégralirigha toplan'ghanliqigha a'it xewerler meydan'gha chiqmaqta.

Rusiyening “Néws. Ru” torining xewer qilishiche, rusiye dölet mudapi'e ministiri shoygu rusiye qoshunlirining manéwir qilish meqsitide ukra'ina chégralirida heriket qiliwatqanliqini éytqan bolup, peyshenbe küni rusiye armiyisining ukra'ina chégrasigha qayta toplinish ehwali natoningmu inkas bildürüshige duch keldi. Nato bash sékrétari fog rasmussén ukra'ina chégrasigha kem dégende yene bir qanche ming qoshunning köpeygenlikini bildürgen hemde rusiyening dawamliq türde ukra'inaning ichki ishigha arilishish mumkinlikini körsitidighanliqini agahlandurdi. U yene buning rusiyege qarita téximu zor iqtisadiy émbargoni keltürüp chiqiridighanliqini eskertti.

Biraq rusiye dölet mudapi'e ministiri nato bash sékrétari rassmussinning bayanatigha chüshenche bérishni ret qildi.