Xitayda chong bolghan amérikiliq térisaning Uyghurlar heqqidiki tesiratliri (2)

Muxbirimiz méhriban
2019-01-23
Élxet
Pikir
Share
Print
 Yilliq hayati xitayda ötken amérikiliq yazghuchi térisa bukzaki xanim. U xitayda yashighan yillirida xen shyu dégen xitayche texellusni ishletken. 2018-Yili dékabir.
Yilliq hayati xitayda ötken amérikiliq yazghuchi térisa bukzaki xanim. U xitayda yashighan yillirida xen shyu dégen xitayche texellusni ishletken. 2018-Yili dékabir.
RFA

Térisa: "Béyjingda 8 yéshimda yekleshke uchridim, 21 yéshimda Uyghurlarning méhir-muhebbitige érishtim"

Amérikiliq ayal yazghuchi térisa bukzaki xanim bilen ötküzülgen söhbitimizning aldinqi sanida u xitay kommunist hökümitining Uyghur diyarini bésiwalghandin buyan diniy étiqadi we örp-aditi xitaylargha oxshimighan Uyghurlarni qattiq basturup, milyondin artuq Uyghurni lagérlargha qamishini "Natsistlarche qilmish" dep eyibligen idi.

Söhbitimizning bügünki qismida térisa xanim béyjingda ötken baliliq we ösmürlük dewridila a'ile kélip chiqishi seweblik üzlüksiz kemsitilip, küresh nishanigha aylan'ghanliqi heqqidiki achchiq eslimilerni bayan qildi. Shuning bilen bir waqitta u yene maralbéshi nahiyesige yéqin bolghan bingtu'enning 3-déwiziyeside sürgünde ötken 9 yilliq hayati heqqide toxtilip, bingtu'endiki xitaylarning kemsitishige we zulum sélishigha uchrighanliqini, emma buning eksiche diniy étiqadi küchlük bolghan Uyghurlarning yardimige érishkenlikini bildürdi. U Uyghur déhqanliridiki küchlük diniy étiqad, milliy exlaq, adimilik we tebi'etni söyidighan ésil peziletlerni medhiyelidi.

Térisa xanim béyjingda momisining hamiyliqida turghan 8 yash mezgilide béshidin ötküzgen bir untulmas weqeni eslep mundaq dédi: "Nahayiti kichik chéghimdila men bu yerge tewe emeslikimni bilettim. 8 Yashqa kirgen yilim tiyenenmin meydanida yighilish boldi. Ular amérika bayriqi bilen amérika prézidénti eyzinxaworning resimini döwilidi. Méni bu resimlerning yénigha turghuzup qoyghandin kéyin, ulargha ot qoyup köydürdi. Yighilish tügigendin kéyin oqutquchi-oqughuchilarni élip meydandin ketti, emma men yenila ashu jayda yalghuz qaldim. Shu chaghda bir kona wélisipitni min'gen bir addiy béyjingliq kishi yénimgha kélip, mendin öyümning nedilikini soridi. U méni wélisipiti bilen yétilip öyümge apirip qoyghan idi, shu küni tartqan barliq azablirimni bu kishining manga yetküzgen ashu illiqliqi bésip ketken idi."

Térisa xanimning 2012-yili neshr qildurghan "Artuqche adem" namliq kitabida uning a'ile kélip chiqishi seweblik üzlüksiz kemsitilip, küresh nishanigha aylan'ghan mezgilide Uyghurlarning méhri-muhebbitige érishkenliki heqqidiki xatériler hékaye sheklide bayan qilin'ghan.

Térisa xanim özining "Artuqche adem" namliq kitabida Uyghurlarning aqköngül, yardem söyer we gherbliklerge oxshash haywanatlargha söygüsi bar kishiler ikenliki heqqidiki tuyghuliri bayan qilin'ghanliqini bildürdi.

"Men bu kitabimda özümning Uyghurlar bilen ötken dostane hayatimni, ular bilen intayin semimiy halda bir-birimizge yardem qilip ötken kechmishlirimni bayan qildim. Uyghurlar bilen arilishish jeryanida men ularning aqköngüllükini hés qildim."

Mezkur kitabta térisa xanimning 17 yashqa kirgen yili béyjing uniwérsitétining perzentler ottura mektipini ela netije bilen tügetkenliki, emma amérika diplomati bolghan dadisi wéllié xanén we özining amérika döliti bilen bolghan munasiwitini üzüsh heqqide wediname yézishqa mejburlan'ghanliqi we uni yézishni ret qilghanliqi üchün 1964-yili aliy mektepte kirishtin mehrum qélip, tunji türkümde shenshi ölkisige ziyaliy yash qilip chüshürülgenliki, 1967-yili 21 yashqa kirgen térisaning béyjingdin senshige barghan qizil qoghdighuchilarning tejipidin qéchip Uyghur diyaridiki maralbéshi nahiyesige yéqin bingtu'enning 3-déwiziyesige ketkenliki hemde bu yerdiki 9 yilliq hayati hékaye qilin'ghan.

Térisa xanim özining bingtu'ende ötküzgen 9 yilliq hayatini eslep, a'ile kélip chiqishi seweblik bingtu'endiki mezgilidimu oxshashla kemsitilish we küresh nishanigha aylan'ghanliqi, emma bu yerde Uyghurlarning yaxshi körüshige we méhri-shepqitige érishkenlikini bildürdi.

"Men Uyghurlargha rehmet éytimen. Siz bilginingizdek men shinjangda 9 yil turdum. Jenubiy shinjangning maralbéshi nahiyesidiki bingtu'en 3-déwiziyeside 1967-yildin 1976-yilghiche ötküzgen 9 yilliq hayatim 'medeniyet inqilabiy' dewrige toghra keldi."

Uning bayan qilishiche, u bingtu'en'ge kelgen deslepki künliride bir qétimliq küresh yighinida xelq eskerlirining tartip chiqirilghanlarni sehnige élip chiqip urup-cheylep küreshke tartqan paji'elik menzirini körmeslik üchün meydandin kétishke urun'ghan. Netijide ikki neper xelq eskiri uning arqa méngisige miltiqning payniki bilen qattiq urup, uni qumluqqa tashliwetken. Üch kündin kéyin térisa hoshigha kelgen bolsimu, emma intayin ajizlap ketken. Shundin kéyin u Uyghurlar bar molla kentige bérip, u yerdiki Uyghurlarning yémeklikini yéyish arqiliqla öz jénini saqlap qalghan.

Térisa xanim özining bingtu'ende ötküzgen kechmishini eslep mundaq dédi. "U chaghdiki bingtu'enning maddiy shara'iti intayin nachar idi, yémeklikning qisliqidin adem ölüp qalghudek halette idi. Shunga men yémeklik izdep da'im Uyghurlar turushluq molla kentidiki bazargha barattim. U chaghlarda u yer yéshilliq idi, emma bingtu'en boz yer échish üchün u yerlerdiki toghraqlarning hemmini késip tashlighanliqi üchün molla kenti qumluq yaqisida qaldi. U yerdiki eslimiler mende chongqur tesirat qaldurghan idi. Uyghurlar manga diqqet qilishti. Men Uyghurlargha özümning xitay emeslikimni we sherqtin kelmigenlikimni éytqan idim. Ular mendin 'sen gherbtin keldingmu, mekkiningmu gherbidin keldingmu' dep sorashti. Men ulargha shundaq dédim. Ular méning nyu-yorkta tughulghanliqimni bilgendin kéyin, 'gherbtin yaxshi ademler kélidu' déyishti."

Térisa xanim yene maralbéshidiki mezgilide özi tonushqan Uyghur ziyaliyliri we Uyghur ayalliri heqqide toxtaldi. U shu dewrdila Uyghur ziyaliyliridin gherb dunyasigha bolghan intilishini körgenlikini we Uyghurlardin özini qoghdashni ögen'genlikini mundaq bayan qildi: "Shu yillarda men ottura mektepning mudiri bolghan bir Uyghur bilen tonushtum. U manga nyu-york yaxshi jay, bir amal qilip nyu-yorkqa ketkin dédi. Uyghurlardin men semimiylikni we aqköngüllükni kördüm. Men yene Uyghur ayalliridin özümni qandaq qoghdashnimu ögendim. Bir Uyghur ayal mendin sizde pichaq barmu dep soridi. Men uninggha mende pichaq yoq dep jawab berginimde u manga özüngni qoghdash üchün yéningda bir pichaq bolushi kérek, yaman niyetlik ademlerdin özüngni qoghdishing kérek dédi we ötükining qonjigha qisturuwalghan kichikkine bekini körsetti. Shundin kéyin menmu özümni qoghdash üchün yéngisar pichiqidin birni sétiwaldim."

Térisa xanim yene Uyghurlardiki tebi'etni qoghdaydighan xislet we haywanatlargha bolghan amraqliq qatarliq insaniy peziletlerning özini tesirlendürgenlikini bildürüp, bu heqte özining "Artuqche adem" namliq kitabida alahide toxtalghanliqini bildürdi: "Ular haywanlarni söyetti. Börini ulughlaytti. Ular manga börini mertiwilik ulugh haywan dep teswirlep bergen idi. Ular yene bingtu'enning toghraqlarni keskenliki seweblik börilerning sirtlarda yashashqa mejbur qalghanliqini chüshendürüp, böriler esli orman ichide yashaytti, emma bingtu'endikiler toghraqlarni késiwetkini üchün böriler dalalarda kézip yüridighan boldi. Méni heyran qaldurghini bu böriler ezeldin Uyghurlarning qoylirigha chéqilmaytti, eksiche bingtu'endikilerning toxulirini owlap yéyishetti. Nahayiti éniqki, emeliyette börilermu kimlerning ularni asraydighanliqini we kimlerning ularni weyran qilghanliqini éniq biletti. Men bularning hemmisini 'artuqche adem' namliq kitabimda bayan qilghan idim."

Yuqiriqi awaz ulinishidin térisa xanim bilen ötküzülgen söhbetning tepsilatini anglighaysiler.

Toluq bet