Qazaqistanliq yash yazghuchilar: “Milliy edebiyatimizning kélechiki ana tilimizdiki mekteplerge baghliq”

Soldin onggha: abduljan aznibaqiyéf, molutjan toxtaxunof, sha'irem baratowa, exmetjan-hashiri, wilyam molotof xatire sürette. 2012-Yili, almata.

Kéyinki waqitlarda qazaqistan Uyghurlirini köp oylanduridighan we teshwishlendüridighan mesililerning biri milliy ma'arip teqdiri bolup qéliwatqanliqi melumdur.

Igilishimizche, Uyghurlar zich olturaqlashqan almata wilayitining bolupmu yéza mektepliride ana tilida oquwatqan balilar sanining aziyip kétishi Uyghurlarning sen'itige, medeniyitige, tarixigha, edebiyatigha bolghan qiziqishning, hörmetning, shundaqla milliy qedriyetlerning susliship kétishige élip kélish éhtimalliqi otturigha qoyulmaqta. Mesilen, ötken esirning bolupmu 70-we 90-yillar ariliqida güllinish dewrini bashtin kechürgen Uyghur edebiyatining kélechikimu ene shu milliy mekteplerning teqdirige baghliq bolmaqta.

Bu heqte qazaqistanliq yash yazghuchilar néme oylaydu? ularni néme teshwishlendüridu? biz bu heqte tonulghan qazaqistanliq yash ijadkarlar bilen söhbetleshtuq.

Molutjan toxtaxunof: “Uyghur mektepliri yépilidighan bolsa, dunya Uyghurliri üchünmu chong paji'e bolushi éhtimal”

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan almata wilayiti yarkent shehirining gumanitarliq-téxnikiliq téxnikomining oqutquchisi molutjan toxtaxunofning pikriche, ana tili her qandaq bir milletning tüp yiltizi bolup, mubada qazaqistandiki Uyghur mekteplirining sani aziyip, yépilidighan bolsa, bu peqet qazaqistanliq Uyghurlar üchünla emes, belki pütkül dunya Uyghurliri üchünmu chong paji'e bolushi éhtimaldur. U buning sewebini mundaq dep chüshendürdi: “Birinchi siniptin tartip özge tilda oqughan balining ana tiligha bolghan muhebbiti söz jehettila bolushi mumkin. Amma uning öz sen'itige, edebiyatigha, tarixigha bolghan közqarishi özgiridu. U milliy terbiye almighachqa özining milliylikini yüz pirsent saqlap qalalmaydu. Omumen bizning kimlikimiz ana tilimizgha baghliq. Edebiyatimizgha kélidighan bolsaq, özge tilda oqughan bala héch qachan edebiy kitablarni oqumaydu. Her qandaq sha'ir-yazghuchining oqurmeni bolmisa, u tereqqiyat tapalmaydu. Ataqliq yazghuchi dolqun yasin shundaq digen: “Xelqi barmu, démek sha'ir ölmeydu”.

M. Toxtaxunof öz sözide ana tilining Uyghurlarning bügünki hayati, kélechiki, uning kimliki bilen chemberchas baghliq ikenlikini alahide tekitlidi.

Sha'irem baratowa: “Ana tilida bériliwatqan bilim ana süti bilen barawer ikenlikini hés qilishqa alliqachan waqit yetti”

Emdi almatadiki abay namidiki qazaq milliy pédagogika uniwérsitétining oqutquchisi sha'irem baratowa Uyghur edebiyatining kelgüsi tarixining biwasite Uyghur ma'aripining bügünki shara'itigha munasiwetlik ikenlikini, peqet öz ana tilida oquwatqan balilardin kélechekte Uyghur edebiyatigha warisliq qilalaydighan shexslerning yétilip chiqish mumkinliki ilgiri sürüp, mundaq dédi:
“Milliy bilim bériwatqan dergahlarning bügünki müshkül ehwali, yeni oqughuchilar sanining keskin qisqirashqa uchrishishi bizni teshwishlinishke, ensizchilikke élip kelmekte. Bügün özge tilda bilim éliwatqan insanlirimizning omumen öz millitining tarixidin, edebiyatidin, sen'itidin mehrum bolidighanliqi éniq. Bu mesile, birinchidin, ata-anilargha baghliq, dep oylaymen. Ana tilida bériliwatqan bilim ana süti bilen barawer ikenlikini hés qilishqa alliqachan waqit yetti. Yeni öz perzentini Uyghur mektipide oqutushtin waz kechken shexs öz anisining aq sütinimu shu qeder töwen bahalaydu, dep chüshinishke bolidu”.

Sh. Baratowa yene bir az waqit ehwal mushundaqla dawam qilidighan bolsa, Uyghurlarning rohiy jehettin namratchiliqqa duch kélidighanliqini, meniwi tuyghudin kembeghelleshken her qandaq insanning tirik-ölük bolup hayat kechüridighanliqini ilgiri sürdi. U shundaqla mundaq mangqurtlashqan eldin hetta edebiy eserlerni oquydighan kishilerningmu chiqidighanliqigha guman bilen qaraydighanliqini, shunglashqa Uyghurlarning qedimiy edebiyatini saqlap qélishning birdin-bir yoli bu perzentlerni ana tilida oqushta ikenlikini tekitlidi.

Abduljan aznibaqiyéf: “Uyghur tilliq mektepler bashqa tilliq mekteplerdin kem emes”

Almata wilayitining emgekchiqazaq nahiyisige qarashliq gheyret ottura mektipining qazaq tili mu'ellimi abduljan aznibaqiyéfmu Uyghur mekteplirining bügünki teqdiridin qattiq teshwishlinidighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Beziliri balilirimiz özge tilliq mekteplerde yaki siniplarda oqutush sistémisi yuqiri, aliy oqush orunlirigha chüshüsh asan dep, kalte oylimaqta. Uyghur tilliq mekteplermu bashqa tilliq mekteplerdin kem emes. Bu yerde peqet qelbimizdiki milliy ghururgha baghliq mesile. Ikkinchidin, mushundaq kemchiliklerge munasiwetlik hem oqutush sistémisining özgirishige baghliq Uyghur tili we edebiyati penliri qisqartildi. Shuning tesiridin programmilar yéngilinip, yeni qisqartilip, atalghan penler boyiche, shuning ichide edebiyat penimu azaydi. Emdi kéyinki yilliri dewr telipige masliship, ijtima'iy torlarning ammiwi rawajlinishidin kitab oqush derijisi töwenlidi. Éniq éytqanda, sha'ir-yazghuchilarning eserliri heqqide oqughuchilar sirttin oqumaydu, yeni xewersiz qéliwatmaqta. Mektepte özüm bashqa tildin ders bersemmu, edebiyatqa yéqin bolushum tüpeyli qolida qelimi bar bir qatar oqughuchilargha qoshumche edebiyat derslirini ötimen. Omumen, bügünki ana tilliq mekteplerning ehwali milliy edebiyatimizgha tesir qiliwatidu. Bu mesilining tüp asasidin chiqish üchün balilirimizni peqet ammiwi Uyghur tilliq mekteplerge jelp qilishimiz lazim”.

Wilyam molotof: “Öz ana tilida bilim élishtin mehrum bolghan halette medeniy böhranchiliq yüz béridu”.

Sha'ir wilyam molotofmu Uyghur tilida oquydighan balilar sanining aziyip kétishining sözsiz Uyghur edebiyatining bügünki tereqqiyatighila emes, belki uning kélechikigimu özining selbiy tesir yetküzidighanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: “Öz ana tilida bilim élishtin mehrum bolghan halette Uyghurche edebiy kitablarni oqush qisqiraydu, medeniy böhranchiliq yüz béridu. Elwette, edebiyatimizning oqughuchiliri, kitabxanlirimizning sani aziyidu, dep oylaymen. Ana tilidiki mekteplerning qisqirishi, omumen, edebiyatqila emes, shundaqla özimizning medeniy hayatighimu selbiy tesirini yetküzidu”.

Qazaqistandiki Uyghur tilida omumiy bilim béridighan mekteplerning teqdiri bolupmu Uyghur ziyaliyliri, ayrim jem'iyetlik birleshmiler, yurt-jama'et üchün jiddiy mesilige aylanmaqta.