Uyghurlarning meshhur sha'iri elishir nawayi wapatining 515 yilliqi xatirilendi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2016-01-04
Share
elishir-nawayi-515-yil-xatire.jpg Uyghurlarning meshhur sha'iri elishir nawayi wapatining 515 yilliqi türkiyening herqaysi jaylirida xatirilendi.
RFA/Erkin Tarim

Ulugh sha'ir elishir nawayi wapat bolghanliqining 515 yilliqi türkiyening herqaysi jaylirida xatirilendi. Bu kün munasiwiti bilen erjiyes uniwérsitéti türk tili we edebiyati fakultéti oqutquchisi proféssor doktor mustafa ergunshah ependi "Türk tili we shé'irining büyük we untulmas ustisi elishir nawayi" serlewhilik maqale yézip tor gézitide élan qildi.

U maqaliside elishir nawayining hayati toghrisida qisqiche melumat bergendin kéyin, uning peqetla chaghatay edebiyatidiki ulugh sha'ir bolupla qalmastin, pütün türkiy xelqler edebiyatining büyük sha'iri ikenlikini bayan qilip mundaq dep yazidu:
Elishir nawayi peqetla chaghatay edebiyatiningla emes pütün türkiy milletler edebiyatining ulugh sha'iri hésablinidu. U, ömrining axirighiche her sahe boyiche 29 eser yézip qaldurghan. Uning bunchiwala köp sanda eser yézip qaldurushi u yashighan dewrdiki tarixiy muhit bilen zich munasiwetlik. U, tughulup chong bolghan herat shehiri eyni zamanda kültür we sen'et merkizi idi. Herat shehiridiki zamandash meshhur sha'ir, edib, xettat we mutepekkurlar bilen söhbet mejlislirige qatnashqan elishir nawayi u muhittin köp ozuq alghan. Edebiyat-sen'etke zor ehmiyet béridighan hökümdarlardin hüseyin bayqara hakimiyet béshigha chiqqan mezgil elishir nawayining muhim eserlerni yézishigha seweb bolghan.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan enqere uniwérsitéti til we tarix jughrapiye fakultéti oqutquchisi riza hey'et ependi, elishir nawayi peqetla chaghatay edebiyatiningla emes, iran, anatoliye hetta balqan rayonidiki türkiy xelqlerning edebiyatighimu zor tesir körsetken ulugh sha'ir ikenlikini bayan qilip mundaq dédi:
"Elishir nawayi 16-esirdin 19-esirning axirighiche pütün türk dunyasigha tesir körsetken özi yashighan dewrini altun dewrge aylandurghan peqetle özi yashighan jughrapiyedila emes, sherqiy türkistandin balqan rayonighiche bolghan keng rayon'gha tesir körsetken ulugh bir sha'ir. Uning tesiri peqetla chaghatay yéziq tili ishletken türkiy xelqlergila emes, osmanliche yéziq tili ishlitidighan xelqlergimu tesir körsetken. Hetta pars tilliq milletler elishir nawayining eserlirini oqup chüshinish üchün onlighan lughet yazghan. Mesilen 18-esirde iranda mirza meytixan esir abadi 'senggilat' lughet yazghan. U, lughitining kirish söz qismida 'men ushbu lughetni elishir nawayini eserlirini oqup chüshinish üchün yazdim' dep yazghan. Buningdin shuni körüwélishqa boliduki, u, mezgilde iranda we anatoliyede elishir nawayining eserlirini oquydighan kishiler bar iken. Bu rayonlardiki türkiy qewimler elishir nawayining eserlirini oqush bilenla qalmay, elishir nawayi ishletken bezi sözlerni qobul qilip, tilini béyitqan."

Ulugh sha'ir elishir nawayi wapat bolghanliqining 515 yilliqi munasiwiti bilen sha'ir toghrisidiki ziyaritimizni qobul qilghan edebiyatshunas abduwéli ependi, elishir nawayining türkiy xelqler edebiyatida, bolupmu Uyghur edebiyatida dewr bölgüch alahidilikke ige ikenlikini bayan qildi.

Ulugh sha'ir elishir nawayi 1441-yili hérat shehiride dunyagha kelgen bolup, dadisi ghiyasiddin bahadir, timur ordisida xizmet qilidighan bir Uyghur. Uning baliliq chaghliri timurning shahzadisi hüseyin bayqara bilen birlikte ötken.

U hüseyin bayqara bilen birlikte oqughan. 1469-Yilida hüseyin bayqara xorasanni qolgha chüshürüp, timur dölitining textige chiqqandin kéyin elishir nawayi uning yénida xizmet qilghan. Ömride köp sanda kitab yézip qaldurghan elishir nawayi 1501-yili 1-ayning 3-küni özi tughulup chong bolghan hérat shehiride alemdin ötken.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet