Әркин алиптекинниң һаяти (1)

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2017.02.16
erkin-aliptekin-yalghuz.jpg Уйғур миллий һәрикитиниң йолбашчилиридин бири болған мәшһур сиясий әрбаб әркин алиптекин әпәнди.
RFA/Ekrem

Уйғур миллий һәрикитиниң йолбашчилиридин бири болған сиясий әрбаб әркин алиптекин әпәнди һаят мусаписиниң 80-йилиға қарап қәдәм басмақта.

50 Йиллиқ һаятини уйғур миллитиниң әркинлики, һөрлүки йолидики күрәшләргә сәрп қилған, уйғур дияриниң ахирқи 70 йиллиқ тарихиниң һаят шаһити болған әркин алиптекин әпәнди 1939-йили 7-айниң 4-күни хитайниң гәнсу өлкисиниң ләнҗу шәһиридә уйғурларниң мәрһум лидери, түрк дунясиниң пәхри саналған әйса йүсүп алиптекин аилисидә дуняға кәлгән. Әсли туғулған вақти 1937-йили болсиму, мәлум сәвәбләр билән паспорттики йеши 39-йили болуп йезилип қалған. Әркин әпәндиниң бәргән мәлуматлириға асасланғанда, ата-бовилириниң әсли юрти қәшқәр вилайити йеңисар наһийисиниң сайлиқ, саған вә қазанчи ериқ йезилиридин болуп, ата вә ана тәрәптин болған чоң дадилиридин шәйх һәзритим, сади ишқибәг вә нияз бәгләр 19-әсирдә манҗу-хитайларға қарши урушларда шеһит болған. Ана тәрәп чоң дадилиридин һүсәйин бәг болса 1930-йиллири шиң шисәйниң түрмисидә милләтчиликтә әйиблинип қийнап өлтүрүлгән. Тағиси абдукерим болса “әйсаниң қалдуруп кәткән җасуси” дегән төһмәт билән 60-йиллири коммунист хитай тәрипидин 20 йиллиқ қамақ җазасиға мәһкум қилинған. Мәрһум лидер әйса йүсүп алиптекинниң 95 йиллиқ өмриниң 70 йилини вәтини, миллити үчүн бәхш етип аләмдин өткәнлики ялғуз уйғурларғила әмәс, түрк хәлқигиму сир әмәс. Әркин алиптекин мана мушундақ бир аилидә дуняға кәлгән.

Әркин алиптекин әпәнди башланғуч тәрбийини үрүмчидә алған. Оттура мәктәпни болса һиндистанниң кәшмир вилайитидә, алий мәктәпни түркийәдә оқуған. У туғулуп 9 йилдин кейин, йәни 1946-йили тунҗи қетим уйғур вәтинигә аяқ бесиш пурситигә еришкән.

Әркин алиптекинниң уйғур диярида әмәс, хитайниң бир шәһири болған ләнҗуда дуняға кәлгәнлики уйғурларда қизиқиш қозғайдиған темидур. Алиптекин аилиси қандақ болуп хитай шәһиригә йәрлишип қалған?
Бу соалимизға әркин алиптекин әпәнди мундақ чүшәнчә бериду:
-1901-Йили дуняға кәлгән мәрһум лидер әйса йүсүп алиптекин әйни заманда йеңисарниң һакими болған чен дели исимлик хитайниң тәлипи билән йеңисарда ечилған тәрҗиманлиқ курсида хитайчә өгиниду. 1926-Йили чен дели әнҗанға хитай консули болуп тәйинләнгәндә, әйса йүсүп алиптекин әпәндини тәрҗиман сүпитидә биргә елип чиқиду. 1932-Йилиғичә әнҗан вә ташкәнттә яшиған, әмдила 27 яшқа киргән әйса әпәнди заманиниң илғарлиридин болған өзбек зиялийлири вә әдиб, шаирлири билән тонушуп, миллийәтчилик һес-туйғулири билән тәрбийилиниду. Оттура асияда яшиған бу 6 йиллиқ һаятта өзбек мөтибәрлири униңға вәтинини җаһаләт вә асарәттин қутулдурушниң йоллирини өгитиду вә хитай мәркизи һөкүмитигә шәрқий түркистандики зулумлар үстидин шикайәт қилишни тәшәббус қилиду. 1932-Йили хоҗа ниязһаҗи рәһбәрликидә қозғалған қумул инқилаби вә қәшқәрдә сабит дамоллам йетәкчиликидә йүз бәргән исянлар сәвәбидин чегралар тақилип кетип, әйса әпәнди вәтәнгә қайтиш пурситигә еришәлмәйду. Нәтиҗидә, милләтчи хитай һакимийитиниң пайтәхти болған нәнҗиңға берип олтурақлишип қалиду. Әйса әпәнди нәнҗиңдә уйғурларниң тәләп-истәклирини һакимийәткә, хитай хәлқигә вә чәтәлликләргә аңлитиш муҗадилисини башлайду. Кейин гәнсуниң ләнҗу шәһиригә қайтип келип, таки 1946-йиллириғичә шу йәрдә яшайду.

Әркин алиптекин әпәнди өзиниң ләнҗуда туғулуп қелишидики сәвәбни дадиси әйса әпәндиниң миллий муҗадилисигә бағлап, шу заманларда “үч әпәндиләр” дәп аталған әйса йүсүп алиптекин, муһәммәд әмин буғра вә мәсуд сәбри байқузиларниң хитайда шәрқий түркистанниң миллий мәнпәәти үчүн таки 1947-йилиғичә зор муҗадилиләр елип барғанлиқини илгири сүриду.

Әркин алиптекин әпәндиниң билдүрүшичә, уйғур вәтинигә шиң шисәй һөкүмранлиқ қиливатқан дәврләрдә, 1930-йилларниң башлиридила гәнсу, ниңшяларда, һәтта хитайниң шу замандики пайтәхти нәнҗиң, шаңхәй вә бейҗиң шәһәрлиридиму бир қанчә йүзлигән уйғурлар тиҗарәт билән шуғуллинип туруп қалған. Ләнҗуда олтурақлашқан уйғурлар сәнәт өмәклирини, уйғур тилидики миллий мәктәпләрни һәмдә нәшр әфкарлирини бәрпа қилип, миллий мәвҗутлуқ вә миллий ғайилири йолида күрәшләр қилишқан.

Алиптекин аилисиниң пәрзәнтлири 5 бир туғқан болуп, акиси мурат алиптекин ташкәнттә, өзи ләнҗуда, чоң иниси арслан алиптекин чуңчиңда, кичик иниси илғар алиптекин үрүмчидә, сиңлиси гүлтән алиптекин кәшмирдә дуняға кәлгән. Алиптекин аилисидин һазир әркин алиптекин билән илғар алиптекиндин башқа қериндашлири алланиң дәргаһиға узиған.

Бу программимизниң давамини келәр қетимлиқ аңлитишлиримизда һузуруңларға сунимиз.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.