Әркин алиптекинниң һаяти (2)

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2017.02.20
erkin-aliptekin-germaniye-uyghur.jpg Әркин алиптекин әпәнди(алдинқи рәт солдин үчинчи) мюнхендики уйғурлар билән хатирә сүрәттә. 2015-Йили, январ, германийә
RFA/Ekrem

Әркин алиптекинниң балилиқ вә яшлиқ дәври әйса әпәндиниң вәтән дәвасиға болған бәдили сәвәблик ғурбәтчилик, моһтаҗлиқ вә сәрсанлиқ ичидә өткән.

Әркин алиптекин әпәндиниң баян қилишичә, у өзи дуняға кәлгән хитайниң гәнсу өлкисиниң мәркизи болған ләнҗу шәһиридә 9 йешиғичә һаят көчүриду.

Башланғуч тәрбийиниң дәсләпки қәдәмлирини шу йәрдә басиду. Дадиси әйса йүсүп алиптекин әпәнди бу чағда вәтәнпәрвәр уйғур зиялийлириниң тәшәббуси һәмдә бу зиялийларниң шу замандики милләтчи хитай һакимийитигә әрзләр сунуши нәтиҗисидә, хитай парламентиниң әзаси болуп сайлинип, парламентта уйғурларниң вәкили сүпитидә муҗадилисини давам қилдуриду.

Бирақ, милләтчи хитай парламентиниң әзаси болған, маашлиқ һөкүмәт хадими болған әйса йүсүп алиптекинниң аилиси, бу чағда башқа уйғур мусапирларға охшашла еғир моһтаҗлиқ ичидә һаят көчүрүвататти. Шу заманға нисбәтән парламентниң милләт вәкили болуш кичик имтияз әмәс, маашниму төвән дегили болмайтти. Шундақ туруқлуқ алиптекин аилиси ач-ялиғачлиқниң дәрдини тартивататти. Һәтта әркин алиптекин әпәндиниң аниси патимә ханим, балилириға гөшлүк таам йигүзәлмигәнлики үчүн бир күни һар елип йиғлап кетиду.

Әркин алиптекин әпәнди күнләрниң биридә, дадисидин өзлириниң немә үчүн бу қәдәр еғир ғурбәтчилик ичидә қалғанлиқиниң сәвәбини сориғанда, дадиси униңға, тапқан-тәргинини һәр йәрдә мусапирчилиқниң әләмлирини тартиватқан игә-чақисиз уйғур яшлириниң бешини сийлаш, мәктәп ечип уларни оқутуш, оқутқучиларға мааш бериш, гезит-журнал нәшр қилиш дегәндәк ишларға сәрп қилғанлиқини сөзләп бериду.

Әйса әпәнди мундақ дәйду: “оғлум, мән 1939-йили бир қетим дуня саяһитигә чиққан идим. Асаси мәқситим, бизгә охшаш мустәқиллиқни қолға кәлтүрүш йолида муҗадилә қиливатқан милләтләрниң рәһбәрлири билән көрүшүш, пикир алмаштуруш вә уларниң тәҗрибилиридин пайдилиниш, ярдәмлиригә игә болуш иди. Мән барғанлики йәрдә йетим қалған, сәрсан-сәргәрдан, аварә болуп йүргән уйғур пәрзәнтлирини көрдүм. Йәрлик һөкүмәтләргә мураҗиәт қилип, бу уйғур балиларға игә чиқишни риҗа қилған болсамму, пайдиси болмиди. Бәзиләр бу һәқтә ‛хитай һөкүмити биздин рәсмий рәвиштә ярдәм тәләп қилсун‚ дейишти. Әлвәттә, хитай һөкүмити буниңға йеқин йолимайтти. Кейинчә бу уйғур балиларни йол киралирини көтүрүп хитай ичигә елип кәлдим. Нәнҗиңдә ‛азсанлиқ милләтләр институти‚ни қуруп, шу чағда хитай ичидә болған татар муәллимләргә мааш берип, бу балиларни оқутушқа кириштим. Буниңдин ташқири гезит-журналлар чиқардуқ. Мениң пүтүм пуллирим мушу ишларға сәрп қилинип түгигәч, силәрниң һалиңлардин хәвәр алалмидим...”

Мәшһур уйғур лидери, тарихчи, инқилабчи муһәммәдәмин буғра һәзритим 1952-йили истанбулда нәшр қилдурған “шәрқий түркистанниң тарихи, җуғрапийиси вә һазирқи вәзийити” намлиқ китабида мундақ язиду: “1932-йилидин бери, хитай ичидә болған шәрқий түркистанлиқ милләтчиләрдин әйса әпәндим, шу чағларда хитай ичидә болған бәзибир юртдашларниң ярдими билән шәрқий түркистандики зулумни хитай йолбашчилириға, хитайдики ислам вә ғәрб дөләтлириниң дипломатлириға аңлитип, чарә-тәдбир издәш үчүн муҗадилә башлатқан иди. Нәнҗиңдә ‛чини түркистан авази‚, ‛хантәңри‚, ‛алтай‚ дегән мәҗмуәләрни чиқирип, намайишларни уюштуруп, илмий муһакимә йиғинлирини өткүзүп шәрқий түркистан дәвасиниң хитай ичидә тонулушида зор рол ойниди.”

Уйғур тарихчиси полат қадири болса, 1947-йили үрүмчидә нәшр қилдурған “өлкә тарихи” намлиқ әсиридә мундақ язиду: “әйса әпәндим хитай ичидә болған чағларда, вәтини үчүн пайдилиқ болған һәр пурсәттин пайдилинип, шәрқий түркистан дәвасини алға бастурушқа теришти. Униң шәрқий түркистандики зулумни хитай ичидә хитай мәтбуатлири арқилиқ һәм хитайға, һәм дуня җамаәтчиликигә йәткүзүш үчүн елип барған паалийәтлири шиң шисәйгә охшаш шәрқий түркистандики хитай дектаторлириниму наһайити биарам қилди. Шуниң үчүн, шиң шисәй хитайда нәшр қилиниватқан чоң гезитләргә елан бериш арқилиқ, әйса әпәндимгә қарши бәзи вақитларда ‛америка җаһангирлириниң җасуси‚, йәнә бәзи вақитларда ‛япон миллитаристлириниң җасуси‚ дәп қарилаш кампанийиси йүргүзди.”

Демәк, әркин алиптекин әпәндиниң өсмүрлүк дәври дадисиниң муҗадилиси сәвәблик түгимәс мүшкүлатларға бәнд қилинған иди. 1946-Йили у аилиси билән үрүмчигә чиққандин кейинму һаятида көрүнәрлик бир өзгириш болмиған.

Бу программимизниң давамини келәр қетимлиқ аңлитишлиримизда һузуруңларға сунимиз.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.