Péshqedem zhurnalist abdukérim tudiyarof: isma'il sattarof urush yillirida Uyghur edebiyatigha zor töhpe qoshti

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-10-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur edebiyatigha zor töhpe qosh isma'il sattarof ependi.
Uyghur edebiyatigha zor töhpe qosh isma'il sattarof ependi.
RFA/Oyghan

Bolupmu ötken esirning 20-yilliridin tartip shekillinishke bashlighan qazaqistan Uyghur edebiyatining öz tarixida bir nechche basquchlarni bésip ötkenliki melum. Qazaqistanliq Uyghur edebiyatshunaslirining melumatlirigha qarighanda, Uyghur edebiyati bolupmu 40-yillarning bashliridin ta 50-yillarning otturilirigha qeder éghir dewrini bashtin kechürgen bolup, pütünley bir edebiyatning yoqap kétish xewpi peyda bolghan idi. Buninggha 30-yillarning axirlirida ewj alghan siyasiy teripleshler, shundaqla 1941-yili bashlan'ghan sowét-gérman urushi asasiy seweb bolghan.

Almatada istiqamet qiliwatqan péshqedem zhurnalist abdukérim tudiyarofning éytishiche, Uyghur edebiyati meydanida ijad qiliwatqan köpligen sha'ir-yazghuchilarning ene shu urushqa atlinishi Uyghur edebiyatining tereqqiyatigha qattiq tesir qilghan. U sanaqliqla ediblerning ijadiyet bilen shughullinip, bu boshluqni toldurushqa tirishqanliqini körsitip, mundaq dédi: "Asasen bu yilliri isma'il sattarof we qadir hasanof özlirining qolidin kélishiche Uyghur edebiyatini saqlap qélishqa tirishti. Biz démetlikler büyük edib sattarofni körginimiz yoq. Mektep derslikliride orun alghan süret-qiyapitidinla xewerdarmiz. Dehshetlik urush tutashqan yili sha'ir endila hayatining 25-dawanigha kötürülgen idi. Urush sha'irghimu qattiq zerbe bolup tegdi. Umu jeng meydanigha atlandi. Biraq, salametlikining nacharlishishi tüpeyli yurtigha qayturuldi. Emdi u keyni-keynidin jenggiwarliq rohtiki shé'irlarni yazdi. Shularning köpchiliki milliy metbu'atimiz sehipiliride yoruq körüp, ademlerge medet berdi.

A. Tudiyarofning pikriche, sha'irning aghriqi shu yilliri xéli küchiyiwatqan bolsimu, hökümet orunliri uni éghir ishlargha salghan. Bu heqte u mundaq deydu: "Buninggha ili boyidiki borghoja néfit bazisining mudiri bolup ishleshmu dexli yetküzgenliki tebi'iy. Men shuninggha heyran bolimen, shu yilliri sha'ir sil késili bilen aghriwatatti. Uni dawalashning ornigha hawasi eng éghir, késelni téximu kücheytidighan mushu néfit bazisigha mudir qilip ewetken. Buning özi sha'ir ölümini chapsanlatti. Shuninggha qarimay, u ijad bilen qizghin shughullandi."

A. Tudiyarofning éytishiche, i. Sattarof, peqetla shé'ir we dastanlarni yézish bilenla shughullanmay, Uyghur dramaturgiyisinimu rawajlandurushqa chong töhpe qoshqan edib bolup, öz zamandishi we qelemdishi qadir hasanof bilen birlikte Uyghur xelqining qehriman qizi nazugum heqqide "Nazugum", "Gülstan", w. Dyakof bilen hemkarliqta "Ghérip we senem" dramilirini yazghan. "Gülstan" esiride mu'ellip 1916-we 1939-yillar ariliqida yettisu Uyghurliri hayatida yüz bergen paji'elerni, muhim weqelerni yorutup, bu mawzugha birinchilerdin bolup muraji'et qilghan edib.

A. Tudiyarof, mezkur eserde 1916-yili ottura asiyada rusiye padishasigha qarshi ewj alghan milliy azadliq heriketning yorutulghanliqini, Uyghurlar ichidin chiqqan toxniyaz baturning yarqin obrazining deslep qétim yaritilghanliqini otturigha qoydi.
A. Tudiyarofning melumatlirigha qarighanda, i. Sattarof heqqide Uyghur, qazaq we rus yazghuchilirimu özlirining illiq pikirlirini éytqan iken. Shularning biri körneklik qazaq sha'iri we alimi saghin'ghali séyitof öz eslimiside mundaq dégen: "Men isma'il bilen 1938-yili tonushtum. Shuningdin béri biz qazaq pédagogika institutining 2-bölümide (edebiyatchilar öyide) pat-pat uchriship, yazghan shé'irlirimiz heqqide pikirliship turidighan bolduq. Isma'il rus edebiyatidin yaxshi xewerdar idi. Özi bolsa, u yilliri köprek yashliq toghriliq shé'ir yazidighan. Uning ijadigha men shu chaghlardila qol qoyghan idim."

Igilishimizche, i. Sattarof 1916-yili almata shehiride kembeghel a'iliside dunyagha kelgen bolup, "Zerwat" mektipini püttürgendin kéyin, chélek yézisidiki Uyghur tiyatirigha xizmetke ewetilgen. Shu arida u rézhissorlarni teyyarlaydighan qisqa muddetlik kursta oqup, kéyinchirek "Qizil tugh" gézitide edebiy xadim, bedi'iy edebiyat neshriyatida mudirliq xizmitini atqurghan. Sha'ir 1944-yili 20-martta 28 yéshida alemdin ötken.

A. Tudiyarof sha'irning hayat bolsa bu yili 100 yashqa kiridighanliqini, shu munasiwet bilen uning hayati we ijadiyitini öginish meqsitide kitabxanilarda köp izden'genlikini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Büyük sha'ir we dramatorg isma'il sattarofning tewelluti munasiwiti bilen Uyghur tiyatiri sehniside edibning birer esirini sehnileshtürüshke, edebiy kech, sha'irlar musha'iresini ötküzüshke némishqa bolmaydu? mana yil ayaqliship kéliwatidu, men mushu kemgiche ulugh edib toghriliq birer yerde pa'aliyetlerning ötküzginini anglighinim yoq."

Almata shehiri we almata wilayitige qarashliq Uyghur mektepliridin igilishimizche, hazir i. Sattarofning 100 yilliqigha béghishlan'ghan türlük pa'aliyetler yürgüzülmekte. Shu jümlidin sha'irning nami bilen atalghan almata wilayitining emgekchiqazaq nahiyisige qarashliq gheyret yézisida orunlashqan isma'il sattarof namidiki ottura mektepte shundaq bir pa'aliyetning ötküzülüshi pilanlanmaqta iken.

Mezkur mektepning qazaq tili mu'ellimi, sha'ir abduljan aznibaqiyéfning éytishiche, edibning hayati we ijadiyiti Uyghur mekteplirining edebiyat péni dersliride mexsus oqutulmaqta. U ötken yili jumhuriyetlik "Uyghur awazi" gézitide bu heqte özining bir maqale élan qilghanliqini, shuningdin kéyin jay-jaylarda bu qutluq senege béghishlan'ghan türlük pa'aliyetlerning ötküzülüwatqanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Atap éytqanda, milliy tiyatirimizda dramatorgning "Ghérib we senem" dramisi üzlüksiz qoyuluwatidu. "Uyghur awazi"dimu uning toghriliq keng maqale élan qilindi. Yarkent shehiridiki bilal nazim namidiki mektepte, chélek tewesi gheyret yézisidiki sha'irning nami bilen atalghan mektepte we bashqimu mekteplerde sha'irning dramiliri qoyulup, yumilaq üsteller uyushturulup, edebiy kechler ötküzüldi. Ana tilidiki gézit-zhurnallarda bolsa, oqughuchilarning sha'irgha béghishlap yazghan shé'irliri bésildi. Yéqinda mektipimizdimu buninggha béghishlan'ghan chong tentene ötküzülmekchi. Omumen sha'ir tewelluti köngül qan'ghidek derijide nishanliniwatidu."

Buningdin tashqiri, igilishimizche, almata wilayitining yarkent shehiridiki gummanitarliq-téxnikiliq téxnikomining Uyghur bölümidimu sha'ir tewellutigha béghishlan'ghan pa'aliyetler teyyarliqi qizghin kétip barmaqta.

Toluq bet