Қурбан вәли: кичик мирән инсанийәт мәдәнийитигә төһпә қошқан әҗдадларниң ахирқи арамгаһидур

Мухбиримиз гүлчеһрә
2016-01-06
Share
miren-miran-buddizm-xarabisi.jpg Мирәндики буддизм харабиси. 2008-Йили ноябир.
wikipedia.org

Көнчи дәрясиниң төвән еқимидин җәнубқа бөлүнүп аққан кичик дәря бойидики қәдимий қәбристанлиқ тунҗи қетим 1934-йили байқалған. Буни лопнурлуқ йол башлиғучи өрдәкниң мәлумати бойичә шивет експедитсийәчилиридин бергман қатарлиқлар тапқан.

Тунҗи "кичик мирән мәликиси" әнә шу қәбристандин тепилған. Бергманниң китабида бу қуруқ җәсәт һәққидә "пузур кийим-кечәк, оттуридин ярма қилип айрилған узун қара чач үстигә қондурулған, қизил лента тутулған учлуқ кигиз қалпақ, әмдила уйқуға кәткәндәк бошқинә юмулған көзләр, чирайлиқ илмәк бурун, сәл-пәл ечилип турған непиз ләвләр вә көрүнүп турған чишлар кейинкиләр үчүн мәңгүлүк тәбәссум қалдуруп кәткән" дәп хатирә қалдурған бергман уни "җилвидар мәликә" дәп атиған.

Бергманниң 4000 йил ухлап ятқан бу "сирлиқ мәликә" ни байқиши дуняни зилзилигә салған. Шуғиниси, "җилвидар мәликә" дуняни зилзилигә селип бир җилвә қилғандин кейин, йәнә ғайиб болди.

Ғәрб алимлири бу момя үстидә 20 йиллиқ тәтқиқатидин кейин, 2000 йилдин 600 йилғичә (карбон 14 гә тайинип чиқирилған сан-сипирларға асаслинип) дәп чиқирилди.

Аридин 70 йил өтүп, йәнә бир "мәликә" ниң сирлиқ тәбәссуми археологларниң көз алдида намаян болғандила, җаһан әһлини йерим әсирдин узақ вәсвәсигә салған қәдимий қәбристанниң сирлири ечилишқа башлиди.

Нөвәттә америкида яшаватқан қурбан вәли әпәнди тәклимаканда әң дәсләп қезиш вә тәтқиқатлар елип барған тунҗи әвлад уйғур археологлиридин бири.

У илгири "тәклимакан тилсимат дәрвазисини тунҗи болуп ачқучи" дегәндәк тәрипләшләргә еришкән болуп, қурбан вәли әпәндим буниң җәряни һәққидә қисқичә тохталди.

Мәлум болушичә, 2002-йили уйғур аптоном районлуқ археологийә әтрити бергманниң әйни вақиттики хатирисигә асасән кичик дәря қәдимий қәбристанлиқини қезишқа башлиған. Нәтиҗидә 2004-йилиға барғанда мәзкур қәбристанлиқтин қезивелинған мукәммәл шәкилдә сақланған йәнә бир аялниң қуруған җәсити дуняниң диққитини чәккән. 4 Миң йиллиқ тарихқа игә бу гүзәл аялниң қуруған җәсити тарим археологийәсидики зор байқаш һесабланған.

Мәлум болушичә, 2000- йили тунҗи шинҗаң археологийә орниниң сабиқ башлиқи, профессор ваң биңхуа 11 адәмни башлап кичик мирәнни ахир тапқан. Шинҗаң мәдәнийәт ядикарлиқлири- археологийә тәтқиқат орниниң башлиқи, тәтқиқатчи идрис абдурусул башламчилиқидики археологийә хизмәтчилири 2002- йилидин башлап лопнур қумлуқиға көп қетим кирип, қәбристанлиқини қазған вә 2005- йилиниң бешида өзлириниң қезиш хизмитини ахирлаштурған.

Мәлум болушичә, идрис абдурусул шинхуа агентлиқи мухбириға әйни чағда һаяҗанланған һалда "терини союветип қарисақ, яғачлар терә астида өз петичә турупту. Сандуқ ичигә һәтта бирәр тал қумму кирмәпту. Қәбрә игиси қолваққа охшайдиған җәсәт сандуқиниң тегидә типтинч уйқуда йетипту. Иптидаий, лекин бихәтәр болған бундақ җайлаштуруш бизни қәбрә игисиниң нәччә миң йил илгирики көз юмған һалитини әйнән тәсәввур қилиш имканийитигә игә қилди" дегән икән.


2010Йили -10- апрел "хитай хәлқ гезити" вә шинхуа агентлиқи кичик дәря (кичик мирән (қәбристанлиқида қезип елинған мәшһур "кичик дәря гүзили" үстидә җилин университети вә шаңхәй фудән университетиниң археолог вә тәтқиқатчилири гуруппилириниң һәмкарлиқида елип берилған DNA тәтқиқат нәтиҗисидин бу қуруқ җәсәтниң буниңдин 3800 йил бурунқи дәвргә тәвә икәнлики һәмдә шәрқий явропа ирқий алаһидилики гәвдилик икәнликиниң мәлум болғанлиқи қатарлиқларни елан қилған иди.

"кичик дәря гүзили" 2011-йили мартта америкида көргәзмә қилинип, қаттиқ ғулғула қозғиған иди. Америкилиқлар әң һәйран қалған момяларниң бири хитайлар "кичик дәря гүзили" дәп исим қоювалған күнчи дәряси вадисидин тепилған аялниң җәсити болуп, америка пенсилванийә университетиниң профессори вектор мейир "лос анҗелис вақти гезити" дә бу һәқтә елан қилинған сөһбәт хатирисидә бу аялни тәсвирләп, "у көрүнүши наһайити меһрибан, шәрқий оттура асиядин байқалған әң гүзәл момя иди. У узун кирпики, нуқсансиз һөсни - җамали, непиз териси билән мәшһур болуп, бешида наһайити көркәм тумиқи бар" дегән.

Кичик мирәндин чиққан қуруқ җәсәтләрниң ирқий қурулмиси мәсилисидә профессори вектор мейир илгири боверз музейидики "йипәк йолидики сирлар" намлиқ көргәзминиң ечилиш мурасими күни сөзлигән лексийәсидә қаришини оттуриға қоюп момялар явропа ирқий билән йәрлик оттура асиялиқларниң қошулмиси дегән хуласигә ишинидиғанлиқини билдүргән иди.

Бу ақ тәнлик аялниң қумлуқниң оттурисидики бу земин билән қандақ бағлиниши бар? у қандақ болуп тәклимаканда пәйда болуп қалди?

Археолог қурбниң вәли әпәнди өзиниң көз қарашлирини оттуриға қоюп: "бу җайда яшиған қәдимий аһалиләрниң көчүш, йөткилиш тарихидин алғанда һеч бир испат яки мәнбәдә, башқа районларға көчкәнлики һәққидә учур йоқ, әмма ғәрб алимлириниң кичик мирән қәдимий җәсәтлириниң д н а әвришкилири үстидики тәтқиқат нәтиҗиси, уларниң һазирму шу җайда яшаватқан уйғурлар билән әң йеқинлиқини испатлап көрсәтти. Бу хитайниң ‹улар шәрқий явропа ериқидикиләр' дегән сәпсәтилирини өрүп ташлашқа йетәрлик испат. Демәк улар аста- аста һазирқи уйғурларни шәкилләндүргән, улар уйғурларниң әҗдадлири" дәйду.

Америкидики доктор қаһар баратму илгири "момялар дәвридә тәңритеғи вә алтай тағлириниң арисида яшиған йәрлик хәлқләр уйғурлардур" дәп көрсәткән.

Тарихиниң узунлуқи, яратқан мәдәнийәтниң парлақлиқи билән илим саһәсиниң диққитини тартип келиватқан кичик дәря қәбристанлиқи, қуяш шәкиллик қәбристан вә бу парлақ кроран мәдәнийәтлири қандақ ғайиб болған? улар қандақ тилда сөзлишәтти? сирлиқ тәбәссум қилип турған мәликә улар яратқан мәдәнийәт инсанийәт мәдәнийитигә қандақ сиңишип кәткән?

Бу һәқтә тохталған қурбан вәли әпәнди: "мана бу узун тарихниң изнаси болған қәдимий қәбриләр, әҗдадлар яшиған җайларниң бәлгиси болуп қалмай, тарихниң муһим гуваһчиси, инсанийәт мәдәнийитиниң йүксилишигә төһпә қошқан әҗдадларниң ахирқи арамгаһидур. Инсанийәт археологийә тарихидики йеганә тепилма болуш сүпити билән кичик мирән қәбристанлиқиниң сири йәнила кейинкиләрниң уни қоғдиши, қәдирлиши давамлиқ издинип тәтқиқ қилишиға моһтаҗ" дәйду.

Қурбан вәли әпәнди йәнә хәлқара илим саһәсидә бирдәк "мумия" дәп атилип келиватқан тәклимакандин чиққан қәдимий җәсәтләрниң "қуруқ җәсәт" икәнликини шәрһләп йәнә бәзи җәсәтләрниң дәпнә қилиништин бурун ички қорсақ бошлуқи тазилинип чаканда селип қоюлғанлиқидәк һадисиләрниңму учрайдиғанлиқини тилға елип "бу болса шу җайда яшиған әҗдадларниң тебабәтчилик вә доригәрлик техникисиниң вә сәвийисиниң шу дәврләрдила хели юқири икәнликини көрситиду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт