Москвада «шәрқий түркистан вә моңғулийә» намлиқ китаб нәшр қилинди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018-12-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Москвада нәшр қилинған «шәрқий түркистан вә моңғулийә» намлиқ китабниң муқависи.
Москвада нәшр қилинған «шәрқий түркистан вә моңғулийә» намлиқ китабниң муқависи.
RFA/Oyghan

Мәлумки, уйғур елидә қәдимки тиллардики, шу җүмлидин қәдимки уйғур тилидики көплигән язма ядикарлиқларниң тепилиши өткән әсирниң башлирида явропа алимлириниң диққитини җәлп қилған иди. Шу йилларда франсузлар, германлар, инглизлар өзлириниң уйғур елигә болған илмий екиспедитсийәлирини арқа-арқидин уюштурғаниди. Бу вақитта русийәлик алимларниңму бу қәдимий районға болған қизиқиши өсүп, 1909-1910-йиллири вә йәнә 1913-1914-йиллири икки қетимлиқ зор екиспедитсийәни әмәлгә ашурди. Бу екиспедитсийәләр тарихта «русларниң түркистан екиспедитсийәлири» дегән нам билән аталди. Ашу мәзгилдики екиспедитсийәләрни мәшһур рус алими, академик сергей олденбург башқурған болуп, бу җәрянда уйғур елиниң қәдимий тарихи бойичә интайин көп мәлуматлар топланған иди. Улар һазир москва вә санкт-петербург шәһәрлиридики музей вә кутупханиларда сақланмақта.

Игилишимизчә, сергей олденбург мәзкур сәпәрләрдин қайтип келип, бу һәқтики тәкшүрүш доклатлирини вә сәпәр җәрянидики һесабатлирини өз вақтида елан қилған иди. Әмма ашу қетимлиқ екиспедитсийәниң күндүлүклири, фото сүрәтләр, хәт-чәкләр вә башқа топланған материяллар һазирғичә елан қилинмиған иди. Шу мунасивәт билән русийә пәнләр академийәсиниң омумий тарих институти, санкт-петербург шәрқ қолязмилар институти вә русийә пәнләр академийәси архипиниң санкт-петербургтики бөлүми бир бирләшмә лайиһә түзүп, әнә шу материялларни нәшр қилишни пиланлиған. Бу лайиһәгә қазақистанлиқ уйғур тарихчиси, «туран» университетиниң профессори абләт камалофму тәклип қилинған иди. Йеқинда москвадики «памятники исторической мисли» нәшриятида шу материяллар асасида үч томлуқ «шәрқий түркистан вә моңғулийә: 19-әсирниң ахири 20-әсирниң биринчи чарикидики өгиниш тарихи» намлиқ китаб йоруқ көрди.
Радийомиз зияритини қобул қилған абләт камалоф әпәнди бу һәқтә мундақ деди: «русийәлик алимлар мени сергей олденбургниң сәпәр хатирилирини нәшргә тәйярлаш үчүн тәклип қилған иди. Мениң асасий вәзипәм уйғурчә мәтинләрни оқуп чиқиш, уларни чүшәндүрүш вә изаһат бериш болди. Олденбургниң хатирилиридә уйғур сөзлири, ибарилири, тәмсиллири вә һәтта шеирларму көпләп учрайду. Улар алим тәрипидин һәм кирил йезиқида, һәм әрәб йезиқида йезилған. Билишимизчә, олденбургни пәқәт қәдимий ядикарлиқлар вә кона қолязмиларла әмәс, бәлки шәрқий түркистан уйғурлириниң шу вақиттики һаятиму наһайити қизиқтурған икән. Болупму уйғурларниң әнәнилири вә өрп-адәтлири бәк қизиқтурған икән. У муқәддәс җайлар, шу җүмлидин мазарлар тоғрилиқ көплигән қизиқарлиқ ривайәтләрни йезивалған. Шундақла олденбург хатирилигән уйғур қошақлириму аз әмәс. Мән уларни алмутада нәшр қилинидиған ‹ижадкар' журнилиниң ахирқи санида елан қилдим.»

Абләт камалоф әнә шу рус екиспедитсийәлириниң шәрқий түркистан бойичә материяллирини өзиниң кейинки илмий ишида тәтқиқ қилиш пиланиға киргүзгәнликини оттуриға қоюп, йәнә мундақ деди: «бу чоң лайиһәни русийә пәнләр академийәсиниң мухбир-әзаси, тарих пәнлириниң доктори михайил бухарин башқурди. Әмгәкниң асасий қисмини шәрқий түркистанға қилинған екиспедитсийәләрниң материяллири тәшкил қилиду. Буниңдин ташқири, униңға петир козлофниң моңғулийә вә тибәткә қилған илмий екиспедитсийәсиниң материяллири, шундақла академик василий бартолдниң техи елан қилинмиған түрк-руник йезиқлири тоғрилиқ мақалисиму кирди. Шуниң үчүн китаб ‹шәрқий түркистан вә моңғулийә' дәп аталди. Китабниң биринчи томида әнә шу шәрқий түркистанни тәкшүрүш ишлириға қатнашқан димитрий клеменс, алберт грунведел, сергей олденбург, василий радлоф қатарлиқ тәтқиқатчиларниң хәт-чәклири орун алди. Бу йәрдә болупму русийәниң қәшқәрдики консули николай петровский вә уйғуршунас алим сергей малофниң хәтлири чоң қизиқиш пәйда қилиду.»

Абләт камалофниң ейтишичә, китабниң иккинчи томида рус дипломатлири вә алимлириниң һесабатлири вә күндүлүклири берилгән икән. У мундақ деди: «бу томға русийәниң қәшқәрдики консулханисиниң катипи михаил лаврофниң қәшқәр, пәйзиват, гума, хотән, керийә, яркәнд вә башқиму шәһәрләр бойичә қилған һесабатлири кириду. Лаврофниң бу һесабатида шәрқий түркистанниң җәнубий қисминиң җуғрапийәси, аһалиси, иқтисади, транспорт йоллири вә башқилар тоғрилиқ бай вә тәпсилий мәлуматларни учритишқа болиду. Бу томда шундақла клеменсниң турпан екиспедитсийәси, березовскийниң екиспедитсийәси, олденбургниң биринчи рус түркистан екиспедитсийәси бойичә язған күндилик хатирилири, олденбург вә бартолдниң икки мақалиси орун алған. Үчинчи томға болса, биринчи рус түркистан екиспедитсийәсиниң әзалири чүшүргән рәсимләр киргүзүлди. 500 Бәтлик бу томда һәр хил археологийәлик тепилмилар вә миң өйләрдики там рәсимләр учрайду.»

Сулайманоф намидики шәрқшунаслиқ институти қармиқидики уйғуршунаслиқ мәркизиниң илмий хадими, тарих пәнлириниң намзати зулфийә кәримова ханимниң ейтишичә, уйғурларниң қәдимки вә йеқинқи замандики тарихи, мәдәнийити бойичә русийәлик алимлар көплигән әмгәкләрни елан қилип кәлмәктикән.

У мундақ деди: «кейинки вақитларда русийәлик алимларниң уюштуруши билән уйғурларниң қәдимий тарихиға, бай мәдәнийитигә мунасивәтлик әмгәкләрниң нәшр қилиниши бизни хушал қилиду, әлвәттә. Мушу йилниң бешида русийә пәнләр академийәси шәрқшунаслиқ институти, русийә уйғурлириниң миллий-мәдәнийәт бирләшмиси вә қазақистан җумһурийити р. Сулайманоф намидики шәрқшунаслиқ институти қармиқидики уйғуршунаслиқ мәркизиниң һәмкарлиқида ‹тарих, мәдәнийәт, җәмийәт' намлиқ китаб нәшр қилинған иди. У алмутада ‹мир' нәшрият өйи тәрипидин йоруқ көрди. Китабқа 2016-йилниң өктәбир ейида русийә пайтәхти москва йенидики звенигород шәһиридә өткүзүлгән 3-нөвәтлик хәлқара уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғининиң материяллири кирди. Әмди бу қетимда москвада чиққан мәзкур әмгәк шәрқий түркистанда мәвҗут болған қәдимий мәдәнийәтләрнила әмәс, бәлки 19-әсирниң ахирлири вә 20-әсирниң башлиридики уйғур җәмийитиниң тарихини тәтқиқ қилишқа қошулған чоң төһпидур. Бу вақитларда рус вә явропалиқ алимлар тарихий ядикарлиқларға интайин бай шәрқий түркистанни зиярәт қилған иди. Китабта хәлқимизниң миллий өрп-адәтлиригә, әнәнилиригә, земинимизниң иҗтимаий вә иқтисадий һаятиға аит интайин баһалиқ мәлуматлар елан қилинған. Бу китаб көплигән тәтқиқатчилар үчүн чоң мәнбә болуп хизмәт қилиду дәп ойлаймән.»

Зулфийә кәримованиң ейтишичә, у ишләватқан уйғуршунаслиқ мәркизиму узун йиллардин буян уйғурларниң тили, тарихи, мәдәнийити, әдәбияти, уйғурлар яшиған земинниң иҗтимаий, иқтисадий мәсилилиригә аит илмий лайиһиләрни йүргүзүп кәлмәктикән. Мушу йилниң башлирида уйғуршунаслиқ мәркизи алимлириниң тәшкиллиши билән «күллияти хушһал ғәриби», «тарихий мәнбәләрдә мәркизий асия тарихиниң империйәлик дәври (18-әсир-20-әсирниң беши)», «қазақистан вә мәркизий асияниң тарихи вә мәдәнийити бойичә шәрқий түркистан мәнбәлири (18-әсир-20-әсирниң беши)» намлиқ әмгәкләр йоруқ көргән икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт