"Xitaydin qazaqistan'gha köchüsh: tarixi we bügüni" namliq kitab almutada neshr qilindi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-01-19
Élxet
Pikir
Share
Print
S kojirowaning "Xitaydin qazaqistan'gha köchüsh. Tarixi we bügüni" namliq kitabining muqawisi.
S kojirowaning "Xitaydin qazaqistan'gha köchüsh. Tarixi we bügüni" namliq kitabining muqawisi.
RFA/Oyghan.

Almutadiki "Mir" neshriyat öyi "Xitaydin qazaqistan'gha köchüsh: tarixi we bügüni" namliq kitabni neshr qildi. Mezkur emgekning aptori qazaqistan prézidénti yénidiki dölet bashqurush akadémiyisi diplomatiye institutining proféssori, siyasetshunasliq penlirining doktori swétlana kojirowadur.

Kitabta xitaydin qazaqistan'gha köchüsh we yerlishish jeryanlirining ikki chong basquchi yorutulghan bolup, ular 19-esirning 80-yillirini we 20-esirning 60-yillirini öz ichige alidu. Tetqiqatchi köchmenlerning, yeni asasiy jehettin qazaq we Uyghurlarning qazaqistandiki olturaqlashqan rayonliri hem bu rayonlarning shekillinishini, chégra rayonliridiki étno-medeniyet alahidiliklirini köpligen pakitlar, reqemler bilen körsetken. Mezkur emgekte yene hazirqi zamandiki köchüsh-yerlishish jeryanlirimu yorutulghan bolup, aptor bu melumatlarni 2004-we 2007-yillar ariliqida astana we almuta sheherliride tarqatqan so'al sorash usuli arqiliq toplighan. Mezkur melumatlar arqiliq aptor köchüsh-yerlishish jeryanlirining qazaqistanning ijtima'iy we iqtisadiy hayatidiki rolini éniqlap chiqqan. Kitabta yene xitayning siyasiy, iqtisadiy tereqqiyati we Uyghur élini idare qilish siyasiti, uning yolliri, jeryanliri yorutulghan.

"Xitaydin qazaqistan'gha köchüsh: tarixi we bügüni" namliq kitabida éytilishiche, 1880-yillardiki köchüsh-yerlishish Uyghur élidiki Uyghur we tungganlarning ching impériyisi basqunchiliqigha qarshi yürgüzgen kürishi waqtida yüz bergen. Eyni waqittiki rusiye we xitay otturisida tüzülgen "Pétérburg shertnamisi" buninggha asasliq seweb bolghan, shundaqla bu köchüsh ammiwi xaraktérlik köchüsh bolghan. Kitab aptori arxip melumatlirigha asaslinip, deslepte Uyghur élining ili wilayitidin barliqi bolup 70 ming ahalining köchüp chiqqanliqini, shulardin 45373 ademning Uyghurlar ikenlikini körsitidu. Kitabta keltürülgen rusiye qol astidiki dala ölkisining shu waqittiki général-gubérnatori bolghan gérasim kolpakowskiyning melumatliri boyiche yettisu tewesige 75 ming Uyghur köchüp chiqqan iken. Swétlana kojirowa Uyghurlarning asasen yurt-yurt bolup köchüp, yéngi yerlerde bir yézini teshkil qilip yerleshkenlikini, bezide bir nechche yurt ahalisining bir yézigha birleshkenlikini, Uyghurlarning bu yézilargha köpinche ilgiriki yurt namlirini qoyghanliqini körsetken. 

Ikkinchi basquch 1960-yilliri, yeni sowét-xitay munasiwetlirining yamanlashqan dewrige toghra kelgen. Bu chaghda qazaqistan we xitay chégrasidiki rayonlar asasiy jehettin qazaq, Uyghur, tatar we bashqa türkiy tilliq xelqler olturaqlashqan rayonlar hésablinatti. Kitabtiki melumatlargha qarighanda, 1962-yili xitay hökümitining sowét puqralirigha pasport bérishni toxtitish toghriliq chiqarghan permanigha narazi bolghan ahale 29-mayda ghuljida yerlik partiye komitéti binasining aldida namayishqa chiqqan. Xitay emeldarliri teripidin uyushturulghan oq étishtin kéyin ahalining sowét ittipaqigha qéchish weqesi yüz bergen. Shu yili 22-apréldin iyun éyining bashlirighiche sowét ittipaqigha 67 ming adem qanunsiz chiqqan iken. 

Qazaqistan'gha köchüsh-yerlishish jeryanliri ötken esirning 80-we 90-yillirimu yüz bergen bolup, bu chaghdin bashlap xitaydin ushshaq sodigerler we tijaretchilerning kirip kélishi köpeygen. Ularning asasini qazaqistanda uruq-tughqanliri bar qazaqlar we Uyghurlar teshkil qilghan, kéyinrek xitaylarmu kélishke bashlighan. Deslep chégra atlap kélip, qazaqistanda yerliship qalghan milletler arisida Uyghurlarmu bolghan. 1998-Yili peqet almuta wilayitide 26 Uyghur turaqliq yerliship qalghan bolsa, 42 adem puqraliqi yoq shexsler süpitide yashighan. 

Mezkur kitabta yene xitay puqralirining bashqimu memliketlerge köchüshige a'it pakitlarmu keltürülgen. Swétlana kojirowaning pikriche, nöwettiki bu köchüshke mundaq üch xil ehwal rol oynighan: "Birinchidin, ishsiz qalghan xitay puqralirini ish bilen teminlesh zörürlüki hem qazaqistanda ish orunlirining mewjut bolushi. Ikkinchidin, xitaygha qarighanda qazaqistanda pul tépishqa köprek mumkinchiliklerning bolushi. Üchinchidin, ish izdep kelgen xitay puqralirining qazaqistanni üchinchi memliketke chiqip kétishning meydani süpitide qaraydighanliqi."

Swétlana kojirowa heqiqetenmu qazaqistanda xitay köchmenlirining bara-bara köpiyiwatqanliqi heqqide teshwishlerning mewjut ikenlikini hem ular teripidin qazaqistan qanunlirining buzuluwatqanliqini, qanunsiz köchmenlerning, bolupmu qazaqistan'gha kirish üchün her xil amallardin paydilinip, bu elde olturaqliship qéliwatqanliqini ilgiri süridu. U, mundaq dédi: "Xitaydin kirip kéliwatqanlarni ularning pa'aliyitige qarap bir nechche guruppilargha bölüshke bolidu: birinchi, mexsus guruppilar teripidin uyushturulghan köchmenler. Ularning meqsiti pul tépish üchün qazaqistan yéride uzun waqit turup qélish. Ikkinchi, resmiy höjjetlersiz ish izdep kelgen köchmenler. Üchinchi, her xil seweblerni bahane qilip kelgen jasusluq we razwédka guruppiliri hem shexsiyler. Tötinchi, chégradin qanunsiz tawarlarni élip kelgüchiler. Beshinchi, ish banisi bilen kélip, qazaqistanni tereqqiy etken gherb memliketlirige chiqip kétish üchün paydilinidighan köchmenler".

Tetqiqatchining qarishiche, xitay emgek küchlirining qazaqistan'gha kirishi memliketning iqtisadiy bixeterlikige dexli yetküzmektiken. Yeni elde qazaqistanliqlarning ish bilen teminlinish mesilisini murekkepleshken, ishsizliq köpeygen. Xitaylarning memlikette qanunsiz bolushi we ularning qanunsiz iqtisadiy pa'aliyiti naresmiy ish orunlirining, yoshurun pa'aliyet yürgüzüwatqan guruppilarning köpiyishige élip kelgen. 

Siyasetshunas konstantin siroyéjkinning pikriche, omumen xitay puqraliridin xitaylar qazaqistan'gha asasen emgek wizisi arqiliq kéliwatqan bolup, ularning barliqi qazaqistandiki shirketler bilen tüzülgen shertnamiler boyiche tirkelgen. Emdi bashqa milletlerdin, bolupmu qazaqlar, az sandiki Uyghurlar her xil sewebler bilen qazaqistanni ziyaret qilmaqta. U qazaqistanda hazirghiche qanchilik xitay shirketlirining ishlewatqanliqi hemde xitay puqralirining sani heqqide melumatlarning éniq emeslikini otturigha qoydi.

Toluq bet