Ғәрб дунясидики уйғурлар (3B)

Мухбиримиз қутлан
2016.04.05
qeyseri-turkiye-uyghur-muhajir-1.jpg Түркийә һөкүмәт хадимлири 1965-йили қәйсәригә келип йәрләшкән уйғур муһаҗирлардин һал соримақта.
RFA/Qutlan

Иккинчи қисим: тарим бойлиридин әрҗийәс тағлириға салам!

1960-Йилларда афғанистан арқилиқ түркийәгә көчмән болуп барған уйғур муһаҗирлар түрк вәтинигә қәдәм басқан тунҗи күнидин етибарән түрк-уйғур миллий роһини намайән қилидиған тәгат-муқим фамилә намлирини қобул қилиду.

Түркийәниң қәйсәри шәһиридә яшаватқан иккинчи әвлат уйғурлардин рабийә илктүрк ханим ашу йилларда түркийәгә көчмән болуп кәлгән һәр бир уйғур аилисиниң түрк нами билән бағлинидиған фамилә намлирини қобул қилғанлиқини тәкитләйду:

_ Дадам маңа түркийәгә йеңи кәлгән вақитларда уйғур муһаҗирларниң түркийәниң фамилә ишлитиш қануни бойичә өзлиригә муқим фамилә намлирини таллап ишләткәнликини сөзләп бәргән. Бәзи фамилиләрни әйни чағда һөкүмәт хадимлири тәқдим қилған икән, бәзилирини уйғур һәмшириләр өзлири таллиған икән. Қәйсәридики уйғурларниң фамилилири көпинчә түрк яки уйғур нами билән бағланған болуп, түркдоған, түркқан яки түркислам дегәндәк фамилиләр көп. Дадамниң фамилиси түркмән иди. Мән той қилғандин кейин йолдишимниң фамилисини қобул қилдим. Мениң фамиләм һазир илктүрк.

Балилиқ дәвридә түркийәгә келип йәрләшкән, һазир қәйсәридики “шәрқий түркистан мәдәнийәт вә һәмкарлиқ җәмийити” дә баш катиплиқ вәзиписини өтәватқан абдулһәким сәлчуқ әпәнди қәйсәриниң түркистан мәһәллисидики 700 дин артуқ нопусқа игә 100 аилидин көпрәк уйғурниң айрим-айрим һалда фамилә намлирини давамлаштуруп келиватқанлиқини тилға алиду. У дадиси талливалған сәлчуқ дегән фамилини һазир 4-әвлат нәвриләрниң давамлаштуруп келиватқанлиқини тилға алди.

Абдулһәким сәлчуқ әпәнди йәнә, қәйсәридики уйғурлар әвлатму-әвлат давамлаштуруп келиватқан, түрк вә уйғур миллий кимликини әкс әттүридиған фамилә намлиридин мунуларни санап өтиду:

__ Һазир қәйсәридики уйғурларниң фамилилири ичидә сәлчуқ, илктүрк, түмтүрк, гөктүрк, түркоғлу, түркмән, оғузхан, җантүрк, өзтүрк, өзхан, әргинәқун, айдин, туран, туранли, байқара, байқал, туғучу қатарлиқлар көп учрайду. Бу фамилиләрниң бир қисмини һөкүмәт әйни чағда тәқдим қилған. Йәнә бир қисмини уйғурлар өзлири талливалған.

Арилиқтики 20 йиллиқ үзүкчиликтин кейин, йәни хитай ислаһат йолиға маңған 1980-йилларниң башлирида уйғур дияридин йәнә бир қисим уйғурлар түркийәгә келиш пурситигә еришип, қәйсәридики уруқ-туғқанлири билән җәм болиду.

Абдулһәмид қаһраман, һаятиниң 30 нәччә йилини қәйсәридә өткүзгән уйғур муһаҗирлардин. У қәйсәридики өйидә радийомиз зияритини қобул қилип, өзиниң ата-аниси билән бирликтә 1980-йилларниң башлирида нурғун мүшкилатлар билән паспортқа еришип пакистан-иран йоли билән 33 күндә түркийәгә йетип кәлгәнликини баян қилди.

Нәвқиран йигитлик мәзгилидә вәтинидин айрилған абдулһәмид қаһраман әпәнди һазир 5 пәрзәнтниң атиси. У өзиниң чоң оғлиниң һазир хоңкоңда университетта оқуватқанлиқини, иккинчи оғлиниң ташқий сода бойичә оқуватқанлиқини, кәнҗи оғлиниң әрҗийәс университетида авиатсийә инженерлиқи бойичә оқуватқанлиқини тилға алди. Чачлириға ақ арилиған болсиму, әмма җасарити урғуп туридиған бу киши өзиниң даңлиқ язғучи әхтәм өмәрниң 1990-йилларниң оттурилирида үрүмчидә елан қилған “йирақ қирлардин ана юртқа салам” намлиқ зиярәт хатирисидә кәчмишлири тәсвирләнгән абдулһәмидхан икәнликини тилға алди.

1980-Йилларниң башлирида уйғур дияридин қәйсәригә көчүп чиққан уйғурлардин абдулкәрим айдин әпәндиму өз аилсиниң һаят кәчмишлиридин мунуларни әслимә қилиду.

__ Мениң исмим абдулкәрим айдин, мән қәшқәрниң йеңисар наһийәсидин. Мениң бовам 1960-йилларда афғанистан арқилиқ түркийәгә һиҗрәт қилған икән. 1960-Йилларниң ахирида бовам бизгә тәклип әвәткән болсиму, лекин бизниң аилимиз 10 йилдин кейин йәни 1979-йили аран паспортқа еришти. Биз икки аилә бала-чақилар билән бирликтә 1980-йили бейҗиңға берип, пакистан арқилиқ түркийәгә кәлдуқ.

У хитайдики қизил реҗимниң контролида яшиған бир әвлат уйғурларниң өз ана юртиниң тарихий наминиму унтуғанлиқини, түркийәгә көчүп кәлгәндин кейин андин бу хил йоқитишни чоңқур һес қилғанлиқини тәкитләйду.

__ Биз қәйсәригә йеңи кәлгән күнлиримиздә “җуңгодин кәлдуқ, шинҗаңдин кәлдуқ” десәк, бу йәрдикиләрниң һәммиси һәйран болуп, “яқ, бизниң вәтинимизниң тарихий нами түркистан, биз түркистанлиқ” дейишти. Буни аңлап биз һәйран болдуқ. Һәтта ана юртимизниң өз тилимиздики наминиму билмигәнликимизни уқуп әпсусландуқ. Узақ йиллиқ қизил реҗимда немиләрни йоқатқанлиқимизни чоңқур дәриҗидә һес қилдуқ.

Абдулкәрим айдин әпәнди 1980-йилларниң башлирида ата-аниси билән қәйсәригә келип йәрләшкәндә өзлириниң худди йеңисар яки йәкәндин қәшқәргә көчүп келип олтурақлашқандәк бир йеқимлиқ туйғуда болғанлиқини әсләйду.

Муһәббәт инсанлар арисидики арилиқни йоқитиду. Қериндашлиқ һессият йирақтики туғқанларни йеқинлаштуриду. Рабийә илктүрк ханим қәйсәригә йәрләшкән уйғурларниң 3-әвлатқа барғанда арилиқтики мәдәнийәт пәрқлирини бөсүп өтүп йәрлик түркләр билән тойлишишқа башлиғанлиқини илгири сүриду.

Қәйсәридики йеши әң бүйүгән ақсақаллардин сейит ризван түмтүрк түркийәгә көчмән болуп кәлгән йерим әсирдин артуқ вақит җәрянида уйғурларниң һәм түрк вәтинигә һәм түрк хәлқигә әң гүзәл тәсират қалдурғанлиқини пәхирлиниш илкидә тилға алиду:

__ Йерим әсирдин буян қәйсәридики уйғурлар арисидин мәйли дөләткә яки хәлққә зәрәр келидиған һечқандақ иш чиқмиди. Түрк хәлқи бизни өз көрүп бағриға басти. Уйғурларму түркийәни өз вәтинини сөйгәндәк сөйди. Биз вәтәнсизликниң дәрдини көп тарттуқ. Шуни дәймәнки, вәтинини унтуған инсандин аллаһму бизар. Биз пәқәт түркийәгә йәрләшкәндин кейинла андин вәтәнниң қандақ болидиғанлиқини, уни сөйүшниң қандақ болидиғанлиқини һес қилдуқ. Түркийә болғанлиқи үчүнла биз һәм өз вәтинимизни һәм иккинчи вәтинимизни сөйүп яшиялидуқ!...

(Давами бар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.