Gherb dunyasidiki Uyghurlar (3B)

Muxbirimiz qutlan
2016.04.05
qeyseri-turkiye-uyghur-muhajir-1.jpg Türkiye hökümet xadimliri 1965-yili qeyserige kélip yerleshken Uyghur muhajirlardin hal sorimaqta.
RFA/Qutlan

Ikkinchi qisim: tarim boyliridin erjiyes taghlirigha salam!

1960-Yillarda afghanistan arqiliq türkiyege köchmen bolup barghan Uyghur muhajirlar türk wetinige qedem basqan tunji künidin étibaren türk-Uyghur milliy rohini namayen qilidighan teg'at-muqim famile namlirini qobul qilidu.

Türkiyening qeyseri shehiride yashawatqan ikkinchi ewlat Uyghurlardin rabiye ilktürk xanim ashu yillarda türkiyege köchmen bolup kelgen her bir Uyghur a'ilisining türk nami bilen baghlinidighan famile namlirini qobul qilghanliqini tekitleydu:

_ Dadam manga türkiyege yéngi kelgen waqitlarda Uyghur muhajirlarning türkiyening famile ishlitish qanuni boyiche özlirige muqim famile namlirini tallap ishletkenlikini sözlep bergen. Bezi famililerni eyni chaghda hökümet xadimliri teqdim qilghan iken, bezilirini Uyghur hemshiriler özliri tallighan iken. Qeyseridiki Uyghurlarning famililiri köpinche türk yaki Uyghur nami bilen baghlan'ghan bolup, türkdoghan, türkqan yaki türk'islam dégendek famililer köp. Dadamning familisi türkmen idi. Men toy qilghandin kéyin yoldishimning familisini qobul qildim. Méning familem hazir ilktürk.

Baliliq dewride türkiyege kélip yerleshken, hazir qeyseridiki “Sherqiy türkistan medeniyet we hemkarliq jem'iyiti” de bash katipliq wezipisini ötewatqan abdulhekim selchuq ependi qeyserining türkistan mehellisidiki 700 din artuq nopusqa ige 100 a'ilidin köprek Uyghurning ayrim-ayrim halda famile namlirini dawamlashturup kéliwatqanliqini tilgha alidu. U dadisi talliwalghan selchuq dégen familini hazir 4-ewlat newrilerning dawamlashturup kéliwatqanliqini tilgha aldi.

Abdulhekim selchuq ependi yene, qeyseridiki Uyghurlar ewlatmu-ewlat dawamlashturup kéliwatqan, türk we Uyghur milliy kimlikini eks ettüridighan famile namliridin munularni sanap ötidu:

__ Hazir qeyseridiki Uyghurlarning famililiri ichide selchuq, ilktürk, tümtürk, göktürk, türk'oghlu, türkmen, oghuzxan, jantürk, öztürk, özxan, erginequn, aydin, turan, turanli, bayqara, bayqal, tughuchu qatarliqlar köp uchraydu. Bu famililerning bir qismini hökümet eyni chaghda teqdim qilghan. Yene bir qismini Uyghurlar özliri talliwalghan.

Ariliqtiki 20 yilliq üzükchiliktin kéyin, yeni xitay islahat yoligha mangghan 1980-yillarning bashlirida Uyghur diyaridin yene bir qisim Uyghurlar türkiyege kélish pursitige ériship, qeyseridiki uruq-tughqanliri bilen jem bolidu.

Abdulhemid qahraman, hayatining 30 nechche yilini qeyseride ötküzgen Uyghur muhajirlardin. U qeyseridiki öyide radiyomiz ziyaritini qobul qilip, özining ata-anisi bilen birlikte 1980-yillarning bashlirida nurghun müshkilatlar bilen pasportqa ériship pakistan-iran yoli bilen 33 künde türkiyege yétip kelgenlikini bayan qildi.

Newqiran yigitlik mezgilide wetinidin ayrilghan abdulhemid qahraman ependi hazir 5 perzentning atisi. U özining chong oghlining hazir xongkongda uniwérsitétta oquwatqanliqini, ikkinchi oghlining tashqiy soda boyiche oquwatqanliqini, kenji oghlining erjiyes uniwérsitétida awi'atsiye inzhénérliqi boyiche oquwatqanliqini tilgha aldi. Chachlirigha aq arilighan bolsimu, emma jasariti urghup turidighan bu kishi özining dangliq yazghuchi extem ömerning 1990-yillarning otturilirida ürümchide élan qilghan “Yiraq qirlardin ana yurtqa salam” namliq ziyaret xatiriside kechmishliri teswirlen'gen abdulhemidxan ikenlikini tilgha aldi.

1980-Yillarning bashlirida Uyghur diyaridin qeyserige köchüp chiqqan Uyghurlardin abdulkerim aydin ependimu öz a'ilsining hayat kechmishliridin munularni eslime qilidu.

__ Méning ismim abdulkerim aydin, men qeshqerning yéngisar nahiyesidin. Méning bowam 1960-yillarda afghanistan arqiliq türkiyege hijret qilghan iken. 1960-Yillarning axirida bowam bizge teklip ewetken bolsimu, lékin bizning a'ilimiz 10 yildin kéyin yeni 1979-yili aran pasportqa érishti. Biz ikki a'ile bala-chaqilar bilen birlikte 1980-yili béyjinggha bérip, pakistan arqiliq türkiyege kelduq.

U xitaydiki qizil réjimning kontrolida yashighan bir ewlat Uyghurlarning öz ana yurtining tarixiy naminimu untughanliqini, türkiyege köchüp kelgendin kéyin andin bu xil yoqitishni chongqur hés qilghanliqini tekitleydu.

__ Biz qeyserige yéngi kelgen künlirimizde “Junggodin kelduq, shinjangdin kelduq” dések, bu yerdikilerning hemmisi heyran bolup, “Yaq, bizning wetinimizning tarixiy nami türkistan, biz türkistanliq” déyishti. Buni anglap biz heyran bolduq. Hetta ana yurtimizning öz tilimizdiki naminimu bilmigenlikimizni uqup epsuslanduq. Uzaq yilliq qizil réjimda némilerni yoqatqanliqimizni chongqur derijide hés qilduq.

Abdulkerim aydin ependi 1980-yillarning bashlirida ata-anisi bilen qeyserige kélip yerleshkende özlirining xuddi yéngisar yaki yekendin qeshqerge köchüp kélip olturaqlashqandek bir yéqimliq tuyghuda bolghanliqini esleydu.

Muhebbet insanlar arisidiki ariliqni yoqitidu. Qérindashliq héssiyat yiraqtiki tughqanlarni yéqinlashturidu. Rabiye ilktürk xanim qeyserige yerleshken Uyghurlarning 3-ewlatqa barghanda ariliqtiki medeniyet perqlirini bösüp ötüp yerlik türkler bilen toylishishqa bashlighanliqini ilgiri süridu.

Qeyseridiki yéshi eng büyügen aqsaqallardin séyit rizwan tümtürk türkiyege köchmen bolup kelgen yérim esirdin artuq waqit jeryanida Uyghurlarning hem türk wetinige hem türk xelqige eng güzel tesirat qaldurghanliqini pexirlinish ilkide tilgha alidu:

__ Yérim esirdin buyan qeyseridiki Uyghurlar arisidin meyli döletke yaki xelqqe zerer kélidighan héchqandaq ish chiqmidi. Türk xelqi bizni öz körüp baghrigha basti. Uyghurlarmu türkiyeni öz wetinini söygendek söydi. Biz wetensizlikning derdini köp tarttuq. Shuni deymenki, wetinini untughan insandin allahmu bizar. Biz peqet türkiyege yerleshkendin kéyinla andin wetenning qandaq bolidighanliqini, uni söyüshning qandaq bolidighanliqini hés qilduq. Türkiye bolghanliqi üchünla biz hem öz wetinimizni hem ikkinchi wetinimizni söyüp yashiyaliduq!...

(Dawami bar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.