Оттура асиядики уйғур кино сәнити тарихидин (2)

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2017-07-12
Share
telman-nuraxunof.jpg Шаир вә язғучи телман нурахуноф(солдин биринчи) қазақистанлиқ вәкилләр билән түркий тиллиқ хәлқләрниң шеирийәт байримида. 2013-Йили 1-июн, бишкәк.
RFA/Oyghan

Мәлумки, оттура асия уйғур кино сәнитиниң дәсләпки қалиғичи дәп тонулған «отлуқ йиллар» бәдиий филиминиң аптори көрнәклик драматорг, режиссор җамалдин розийеф қазақистанлиқ уйғурларға яхши тонуш.

Униң иҗадийити, болупму өткән әсирниң 80-йиллириниң оттурилиридин башлап уйғурларға яхши тонулған «алитағ» уйғурчә көрситишләр программиси һәм һелиму уйғурлар сеғинишлиқ билән күтидиған «тәбәссум» һәзил-күлкә кечилики билән зич бағланған иди.

Сабиқ «алитағ» уйғурчә көрситишләр программисиниң баш муһәррири, язғучи вә шаир телман нурахунофниң ейтишичә, уйғур кино сәнити өткән әсирниң 80-йиллиридики қазақистан уйғур мәдәнийитиниң әң арқида қалған саһәси болған иди. 1984-Йили «алитағ» уйғурчә көрситишләр программиси ечилғандин кейин һәм болупму у йәрдики көрситишләр вақти өткәндин кейин, уйғур тилида кино чүшүрүш, миллий кино сәнитини вуҗудқа кәлтүрүш мәсилиси күн тәртипигә чиққан. Мана шу чағда җ. Розийефниң «отлуқ йиллар» филиминиң мәйданға чиқиши пәқәт қазақистанла әмәс, бәлки оттура асия уйғур мәдәнийәт һаятидики чоң йеңилиқ болған иди.

Т. Нурахуноф мәзкур филимниң чоң киноханиларда қоюлмиған болсиму, һәр кимниң имканийити болған өйдики көк екрандин һәр бир уйғурниң шу филимни көрүп, чоң хушаллиққа бөләнгәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: «униңдин кейин җ. Розийеф йәнә бир-икки филимни ишләп чиқти. Қазақистан мустәқиллиққа еришкәндин кейин, кәспий әмәс режиссорлар видеофилим чүшүрүш үчүн әмәлий ишларни атқуруп көрди. Лекин уларниң һәммиси нишаниға йетәлмиди. «яри» кино студийиси, баһавдун амутофлар өз алдиға киноларни чүшүрүшкә тиришип көрди, лекин көпчиликниң диққитигә сазавәр болалмиди. Сәвәби, биринчидин, кино кәң пиланда чүшүрүлүш үчүн униңға техникилиқ шараит яр бәрмиди, иккинчидин, сенарийә муәллиплириниң язған әсәрлири аҗиз, режиссорлуқ маһарәтму йоқ болди, десәкму болиду».

Т. Нурахунофниң қаришичә, җамалидин розийеф башлап бәргән қазақистандики уйғур кино сәнити бир тутушуп, өчүп қалған.

Игилишимизчә, 1935-йили уйғур елиниң ғулҗа шәһиридә туғулуп өскән, кейин үрүмчидики чоң алий оқуш орниниң тил-әдәбият факултетида билим алған җ. Розийеф 1956-йили оқуш сәвәби билән совет иттипақиға атланған яшлар қатарида өзбекистан пайтәхти ташкәнттики оттура асия университетиниң филологийә факултетиға оқушқа чүшиду. Амма шу чағда хитайда шәкилләнгән сиясий вәзийәт түпәйли оқуғучиларниң барлиқи, шу җүмлидин җ. Розийефму өз елиға қайтурулған иди. Башқилар қатарида «оңчи», «советпәрәс» дәп әйибләнгән у, нәтиҗидә 1962-йили аилиси билән қазақистанға көчүп чиқишқа мәҗбур болған. У ташкәнттики оқушини тамамлап, қазақистанға көчүп бариду һәм өз паалийитини абдулла розибақийеф намидики оттура мәктәптә, «мәктәп» нәшриятида, «алитағ» программисида давам қилиду. Җ. Розийеф 2010-йили 75 йешида алмата шәһиридә аләмдин өтти.

Җамалидин розийеф әдәбий иҗадийәт билән шуғуллиниш җәрянида, униң дәсләптә шеир вә һекайилири, һәҗвий вә «таң шамили» намлиқ повестидин ибарәт топлими йоруқ көрди. Кейинки йилларда у драматоргийә һәм киночилиқ иҗадийити билән шуғуллинип, «отлуқ йиллар» филими тамашибинларға тәқдим қилинди. Андин кәйни-кәйнидин «көчкән юлтуз», «тәклимакан ривайити», «тәқдир тәниси» видеофилимлирини, «җаза», «қайғулуқ күнләр», «тонуш кишиләр», «қутлуқ қәдәмләр» намлиқ драма әсәрлирини барлиққа кәлтүрди. Җ. Розийеф оттура асия вә уйғур елиниң миңлиған тамашибинлириниң сөйүмлүк программисиға айланған «тәбәссум» һәзил-күлкә программисиниң аптори. Мәзкур программа уйғур тиятириниң сабиқ мудири мурат әхмәдийеф вә драматорг әкрәм әхмәтофлар билән бирликтә түзүлгән иди.

«Отлуқ йиллар» филими алмата вилайитиниң уйғур наһийисигә қарашлиқ ақтам йезисида чүшүрүлгән болуп, униң вәқәси йәттисуда совет һакимийитиниң орнитилиши һәм йеза һаятини өз ичигә алған. «Аламәт» филим ишләш мәркизиниң мудири қәлбинур розийева буни әсләп, мундақ деди: «алтинчи синипни пүттүрүп, язлиқ тәтилгә чиққан чағлирим. Ақтам мәһәллисидә уйғур сәнәткарлири келип, кино чүшүридикән дегән гәп мәһәллимизгә пур кәтти. Һәқиқәтәнму көп өтмәй бир аптобуста уйғур кино сәнитиниң артислири келип, тарихий «отлуқ йиллар» филимини чүшүрүшкә башлиди. Мәһәллимиз тағ бағриға җайлашқачқа, тағ тәрәптики ғол, мәһәллә четидики дөңләрдә һәм ян қошнимизниң кона там өйидә кино қәһриманлирини камераға тартқан чағлири бизгә бәк қизиқ билинәтти. Биз, кичик йигит-қизлар һәвәс билән маришип, қаришип кетәттуқ».

Өткән әсирниң 90-йиллириниң башлирида уйғур кино сәнитиниң раваҗлинишида уйғур язғучилири алаһидә рол ойниған иди. Шу вақиттики «җазуши» нәшриятиниң уйғур редаксийисиниң башлиқи, көрнәклик язғучи турған тохтәмоф һәм редаксийә хадими, яш шаир вә язғучи телман нурахуноф шулар җүмлисидин болуп, уларниң иши т. Тохтәмофниң «аниниң көз йеши» намлиқ повестиға шу намда сенарийә йезиш билән башланди. Зияритимизни қобул қилған қазақистан язғучилар иттипақиниң әзаси т. Нурахуноф қазақистан телевизийә комитетида шу вақитта бәдиий кеңәш мәвҗут болуп, у йәрдә барлиқ әсәрләрниң муһакимидин өтүшкә тегишлик болғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «мән у кеңәшкә бәдиий сенарийәни көрсәтмәстин т. Тохтәмофниң ярдими билән артисларни тәйярлидим. Улар уйғур тиятиридин болди. Филимни бир саәтлик вақит билән чүшүрдуқ. Әлвәттә, уни тәйярлап елип кәлгән чағда қазақистан телевизийисиниң баш мудири болуп ишлигән таусароф филимниң қәйәрдә чүшүрүлгәнликини сориди. Филимдики һәммә һәрикәтләр пәқәт бир өйниң ичидила болди».

Т. Нурахунофниң ейтишичә, т. Тохтәмофниң «аниниң көз йеши» намлиқ повести өз вақтида китабханларниң қандақ көңлидин чиққан болса, шу намлиқ филимму көплигән тамашибинларда чоң тәсират қалдурған. У вақитларда башқиму филим ишлигүчиләр болған болсиму, уларниң филимлириниң сүпәт дәриҗиси төвән болған һәмдә тамашибинларниң қоллап-қуввәтлишигә еришәлмигән иди. Т. Нурахуноф шундақла һәвәскар режиссорлар тиришип ишләп, бир қатар филимларни кәшип қилған болсиму, әмма уларниң көп қисминиң техникилиқ һәм маддий ярдәм болмиғанлиқтин тохтап қалғанлиқини, шуниң сәвәбидин бир пүтүн уйғур миллий кино сәнитиниң раваҗлинип кетәлмигәнликини илгири сүрди.

Язғучи вә журналист авут мәсимофниң қаришичә, қазақистанда уйғур кино сәнити раваҗ тапалмиған болуп, бу саһәдә бәзи шәхсләр паалийәт елип бериватқан болсиму, әмма уларниң филимлирида уйғур хәлқиниң я тарихи, я мәдәнийити, я өрп-адәтлири өз әксини тапмиған. У кино чүшүрүштә орун алған бәзи кәмчиликләрни көрситип, мундақ деди: «кино чүшүрүш оңай иш дәп ойлидуқ. Униң мәзмуниға, сәһнә көрүнүшигә, артис таллашқа ерәң қилмидуқ. Һәммә нәрсә пулға бағлиқ болғачқа наһайити начар киноларни чиқиришқа башлидуқ. Арилиқта тарихий вәтинимиздин филимлар тарқилишқа башлиди. язғучи мәсүмҗан зулпиқароф, җамалдин розийефлар мушу бошлуқни толдуруш үчүн көп әмгәк қилди. Чимкәнтлик тиҗарәтчи ярмуһәммәт искәндәроф өз хираҗити билән кино чиқиришни қолға алди. Кино сәнити немишқа раваҗ тапмиди? буниңға һеч тосалғу болмиди. Пәқәт буниңға мәсулийәтсизлик билән қаридуқ».

А. Мәсимофниң пикричә, кино сәнитидә асасий диққәт сенарийәгә, вәқә орниниң дурус таллап елинишиға, операторға, шундақла ролларни иҗра қилғучи артисларға бағлиқ.

А. Мәсимоф режиссор б. Амутоф билән «сирлиқ сезим» намлиқ филимни чүшүргән иди. У өз сөзидә, һәр қандақ бир иш дөләт тәрипидин қоллап-қуввәтләнмисә, униң алға қарап маңмайдиғанлиқини илгири сүрди. У бу ишқа шәһәр, наһийә, област алий кеңәш әзалириниң, мәдәнийәт мәркәзлириниң арилашқини орунлуқ дәп тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт