Қазақистанда мәшрәпниң уйғур яшлириға болған тәсири күчәймәктә

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016.01.28
sabir-ghapparof-behgishlanghan-meshrep-1.jpg

Чақчақчи сабир ғаппарофқа беғишланған мәшрәптин көрүнүш. 2015-Йили, алмата. RFA/Oyghan

sabir-ghapparof-behgishlanghan-meshrep-2.jpg

Чақчақчи сабир ғаппарофқа беғишланған мәшрәптин көрүнүш. 2015-Йили, алмата. RFA/Oyghan

sabir-ghapparof-behgishlanghan-meshrep-3.jpg

Чақчақчи сабир ғаппарофқа беғишланған мәшрәптин көрүнүш. 2015-Йили, алмата. RFA/Oyghan

sabir-ghapparof-behgishlanghan-meshrep-4.jpg

Чақчақчи сабир ғаппарофқа беғишланған мәшрәптин көрүнүш. 2015-Йили, алмата. RFA/Oyghan

Қазақистан мустәқиллиққа еришкәндин буян уйғурлар өзлириниң унтулуп кетиватқан өрп-адәтлирини қайта тикләш вә йәниму раваҗландуруш мумкинчиликигә игә болди. Шундақ әнәниләрниң бири мәшрәптур. Һазир алмата шәһиридики бир нәччә чоң-кичик мәшрәпләрдин ташқири, улар наһийә мәркәзлиридиму, йезилардиму мәвҗут. Мәлуматларға қариғанда, алмата шәһириниң өзидила төт чоң мәшрәп бар. Қазақистан уйғур яшлириниң мәшрипи, алмата йигит башлириниң мәшрипи, шәһәр вә униң әтраплирини өз ичигә алған районлуқ мәшрәп вә алмата мәшрипи шулар җүмлисидин болуп, улар асасән кафеханиларда өткүзүлиду.

Кейинки йилларда қазақистанлиқ уйғурлар мәшрәпниң болупму яшларни миллийликтә тәрбийиләштики әһмийитигә алаһидә көңүл бөлүп, уни җай-җайларда аммивийлаштурушқа тиришмақта. Радиомиз зияритини қобул қилған алмата мәшрипиниң беги бурһан таҗиддиноф уйғур яшлириниң мәшрәпкә болған қизиқишиниң кейинки вақитларда хели күчәйгәнликини, болупму уйғур мәктипи йоқ җайларда туруватқан яшларниң руслишип кетиватқанлиқини, тил җәһәттин қийниливатқанлиқини, мәшрәп арқилиқ әнә шу яшларниң ана тилини, миллий әнәниләрни сақлашқа болған қизиқишини күчәйтишкә тиришиватқанлиқини тәкитлиди.

У шундақла өйдә вә кафеханиларда өткүзүлүватқан мәшрәпләрниң пәрқиниң чоң икәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: “өйләрдә өткүзгән мәшрәпләрни, әлвәттә, балилиримиз көрүп, бир күни бир топ мәһәллиниң яшлири келип, бизму мәшрәп ойнисақ, өгитип қойсаңлар, деди. Мәшрәп бәлгиләнгән күни уларни меһман сүпитидә чақирдуқ, улар қатнашти. Кейин улар өз алдиға мәшрәп ойниди. Мәнму берип арилаштим. Шундақ қилип улар мәшрәп ойнап кәтти. Бүгүнки күндә шуларниң һечбири тамака чәкмәйду, һарақ ичмәйду, рәсим-қаидилик, тәртиплик. Аҗайип яхши балилардин болуп чиқти.”

Мәшрәпниң йәнә бир алаһидилики уйғур яшлирида миллий өрп-адәтләрни һөрмәтләш, өзини тутуш, әдәп-әхлақлиқ болуш охшаш пәзиләтләрни тәрбийиләштин ибарәт. Алматаниң султанқорған мәһәллисидә истиқамәт қиливатқан атақлиқ чақчақчи сабир ғаппароф мәшрәпниң уйғур яшлириға қаттиқ тәсир йәткүзүватқанлиқини илгири сүрди: “мән уйғур дәп сөзлигини билән уйғур яшлирида миллий һессият сус. Мәшрәп мушуни өгитиватиду. Йәнә бир йери яман йоллардин сақлайду. яшларниң нурғун мәшрәплири ичимликләрсиз болуватиду. Мушуниңда балиларниң миллий һессияти наһайити көтүрүлидикән. Өзлириниң өрп-адәтлирини билиду, ана тилида сөзләйдиғанға тиришиду. Мәшрәпниң қәдир-қиммити мушу кәмгичә хәлқ ичидә абруйини төкмәй, яхшилиқлар қошулуватиду. Шуниң үчүн яшлар мәшрәпкә интилип қизиқиду.”

Зияритимизни қобул қилған тонулған зиялий сәнәткар садиқҗан юнусоф мәшрәпниң пәқәт тамаша қилиш үчүнла әмәс, бәлки уйғурларни һәқиқий мәнада инсан болушқа үндәйдиған тәрбийә мәктипи икәнликини билдүрүп, мундақ деди. “мәшрәпниң уйғурларниң аң-сәвийиси, иҗтимаий турмушиға сиңишидики сәвәбләрниң бири биз, уйғурлар, музикиға, оюн-чақчаққа, тамашиға маһир, хуштар хәлқ болғанлиқимиз үчүн ишләштин башқа вақтимизни мәшрәп билән өткүзүп, өзлириниң һардуқини чиқирип кәлгән. Әҗдадлиримиз қоллинип кәлгән мәшрәпләрниң түрлирини шуларниң ейтқан сөзлиригә қариғанда, йүз хилдин артуқ десәк болиду. Биздә ‛балаңни мәктәпкә, андин мәшрәпкә бәр‚ дегән гәп бар. Мәктәптә адәттики пәнләрни, диний савақларни өгәткән билән бизниң өрп-адәт, қаидилиримизни өгитишкә вақит бәрмәйду. Шуниң үчүн әҗдадлиримиз балиларни мәшрәпкиму берип кәлгән. Болупму мәшрәптә кишиләр балилирини он бәш яштин кейин, сәл әқлигә тошқанда мәшрәпкә берип, ‛мениң мушу баламниң гөши силәрниң, устихини мениң, баламни мән тәрбийә көрсун, адәм болсун, дәп мәшрипиңларға елип кәлдим‚ дәп илтимас қилиду. Шуниң үчүн болупму уйғур яшлири үчүн мәшрәпниң роли наһайити зор.”

Һазир мәшрәп әң тәрәққий әткән уйғур юртлириниң бири алмата вилайитиниң яркәнт шәһиридә туруватқан журналист, шаир нурәхмәт әхмәтофниң пикричә, мәшрәп ата-бовилардин келиватқан әң яхши уюшма яки баш қошуштур. У мәшрәпниң артуқчилиқи униң адәмләрни йеқинлаштуруш, иттипақлаштуруш, өз-ара иззәт-һөрмәтни шәкилләндүрүш хусусийитигә игә икәнликини илгири сүрүп, мундақ деди: “қазақистанда уйғур юртлирида мәшрәпниң тәрәққий етиши хушал болидиған иш. Бу бизниң мустәқил дөләттә тәрәққий етиватқанлиқимизниң, өзимизни йоқатмай келиватқанлиқимизниң бир бәлгиси. Бирақ бәзи йәрлири ечиндуриду. Миллийликтин чиқип кетимиз. Сәвәби явропа яки башқиларниң ләтипилириниң сәл тәсири болуп қалиду. Биз мәшрәпләрни униңдин сақлишимиз керәк. Өзимизниң өрп-адитимизгә, милләт сүпитидики хаслиқимизға маслаштуруп, тәрәққий әткүзүшимиз керәк. яркәнт тәвәси бойичә яркәнт мәшрипи бар. Тәртип-интизам өз йолида. Буниңдин ташқири йеза-йезиларда мушундақ мәшрәпләр паалийәт елип бериватиду. Адәмни хушал қилидиған нәрсә, допписиз у йәргә беришқа болмайду. Мушуниң өзи, яшлардин тартип яшанғанларғичә болған тәртип бу бизниң миллийликимизни сақлап келиватқанлиқимиз. Һазир яркәнттә атиси балисини йетиләп келидиған мәшрәпләрму бар. Бу әдәп-әхлаққа тәрбийәләватқанлиқниң бир көрүнүши.”

Н. Әхмәтофниң ейтишичә, һазир яшларниң мәшрәпкә болған қизиқиши өсүп, у болупму башқа тилларда оқуватқан яшлар үчүн һәқиқәтәнму мәктәп ролини ойнаватмақта. Бу мәшрәпләр мәзмуни җәһәттин бир-биригә охшимисиму, амма омумән мәшрәпкә һөрмәт билдүрүштәк көз қараш қелиплашқан.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.