Qazaqistanda meshrepning Uyghur yashlirigha bolghan tesiri kücheymekte

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-01-28
Élxet
Pikir
Share
Print

Qazaqistan musteqilliqqa érishkendin buyan Uyghurlar özlirining untulup kétiwatqan örp-adetlirini qayta tiklesh we yenimu rawajlandurush mumkinchilikige ige boldi. Shundaq en'enilerning biri meshreptur. Hazir almata shehiridiki bir nechche chong-kichik meshreplerdin tashqiri, ular nahiye merkezliridimu, yézilardimu mewjut. Melumatlargha qarighanda, almata shehirining özidila töt chong meshrep bar. Qazaqistan Uyghur yashlirining meshripi, almata yigit bashlirining meshripi, sheher we uning etraplirini öz ichige alghan rayonluq meshrep we almata meshripi shular jümlisidin bolup, ular asasen kaféxanilarda ötküzülidu.

Kéyinki yillarda qazaqistanliq Uyghurlar meshrepning bolupmu yashlarni milliylikte terbiyileshtiki ehmiyitige alahide köngül bölüp, uni jay-jaylarda ammiwiylashturushqa tirishmaqta. Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan almata meshripining bégi burhan tajiddinof Uyghur yashlirining meshrepke bolghan qiziqishining kéyinki waqitlarda xéli kücheygenlikini, bolupmu Uyghur mektipi yoq jaylarda turuwatqan yashlarning rusliship kétiwatqanliqini, til jehettin qiyniliwatqanliqini, meshrep arqiliq ene shu yashlarning ana tilini, milliy en'enilerni saqlashqa bolghan qiziqishini kücheytishke tirishiwatqanliqini tekitlidi.

U shundaqla öyde we kaféxanilarda ötküzülüwatqan meshreplerning perqining chong ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Öylerde ötküzgen meshreplerni, elwette, balilirimiz körüp, bir küni bir top mehellining yashliri kélip, bizmu meshrep oynisaq, ögitip qoysanglar, dédi. Meshrep belgilen'gen küni ularni méhman süpitide chaqirduq, ular qatnashti. Kéyin ular öz aldigha meshrep oynidi. Menmu bérip arilashtim. Shundaq qilip ular meshrep oynap ketti. Bügünki künde shularning héchbiri tamaka chekmeydu, haraq ichmeydu, resim-qa'idilik, tertiplik. Ajayip yaxshi balilardin bolup chiqti."

Meshrepning yene bir alahidiliki Uyghur yashlirida milliy örp-adetlerni hörmetlesh, özini tutush, edep-exlaqliq bolush oxshash peziletlerni terbiyileshtin ibaret. Almataning sultanqorghan mehelliside istiqamet qiliwatqan ataqliq chaqchaqchi sabir ghapparof meshrepning Uyghur yashlirigha qattiq tesir yetküzüwatqanliqini ilgiri sürdi: "Men Uyghur dep sözligini bilen Uyghur yashlirida milliy héssiyat sus. Meshrep mushuni ögitiwatidu. Yene bir yéri yaman yollardin saqlaydu. Yashlarning nurghun meshrepliri ichimliklersiz boluwatidu. Mushuningda balilarning milliy héssiyati nahayiti kötürülidiken. Özlirining örp-adetlirini bilidu, ana tilida sözleydighan'gha tirishidu. Meshrepning qedir-qimmiti mushu kemgiche xelq ichide abruyini tökmey, yaxshiliqlar qoshuluwatidu. Shuning üchün yashlar meshrepke intilip qiziqidu."

Ziyaritimizni qobul qilghan tonulghan ziyaliy sen'etkar sadiqjan yunusof meshrepning peqet tamasha qilish üchünla emes, belki Uyghurlarni heqiqiy menada insan bolushqa ündeydighan terbiye mektipi ikenlikini bildürüp, mundaq dédi. "Meshrepning Uyghurlarning ang-sewiyisi, ijtima'iy turmushigha singishidiki seweblerning biri biz, Uyghurlar, muzikigha, oyun-chaqchaqqa, tamashigha mahir, xushtar xelq bolghanliqimiz üchün ishleshtin bashqa waqtimizni meshrep bilen ötküzüp, özlirining harduqini chiqirip kelgen. Ejdadlirimiz qollinip kelgen meshreplerning türlirini shularning éytqan sözlirige qarighanda, yüz xildin artuq dések bolidu. Bizde 'balangni mektepke, andin meshrepke ber' dégen gep bar. Mektepte adettiki penlerni, diniy sawaqlarni ögetken bilen bizning örp-adet, qa'idilirimizni ögitishke waqit bermeydu. Shuning üchün ejdadlirimiz balilarni meshrepkimu bérip kelgen. Bolupmu meshrepte kishiler balilirini on besh yashtin kéyin, sel eqlige toshqanda meshrepke bérip, 'méning mushu balamning göshi silerning, ustixini méning, balamni men terbiye körsun, adem bolsun, dep meshripinglargha élip keldim' dep iltimas qilidu. Shuning üchün bolupmu Uyghur yashliri üchün meshrepning roli nahayiti zor."

Hazir meshrep eng tereqqiy etken Uyghur yurtlirining biri almata wilayitining yarkent shehiride turuwatqan zhurnalist, sha'ir nur'exmet exmetofning pikriche, meshrep ata-bowilardin kéliwatqan eng yaxshi uyushma yaki bash qoshushtur. U meshrepning artuqchiliqi uning ademlerni yéqinlashturush, ittipaqlashturush, öz-ara izzet-hörmetni shekillendürüsh xususiyitige ige ikenlikini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Qazaqistanda Uyghur yurtlirida meshrepning tereqqiy étishi xushal bolidighan ish. Bu bizning musteqil dölette tereqqiy étiwatqanliqimizning, özimizni yoqatmay kéliwatqanliqimizning bir belgisi. Biraq bezi yerliri échinduridu. Milliyliktin chiqip kétimiz. Sewebi yawropa yaki bashqilarning letipilirining sel tesiri bolup qalidu. Biz meshreplerni uningdin saqlishimiz kérek. Özimizning örp-aditimizge, millet süpitidiki xasliqimizgha maslashturup, tereqqiy etküzüshimiz kérek. Yarkent tewesi boyiche yarkent meshripi bar. Tertip-intizam öz yolida. Buningdin tashqiri yéza-yézilarda mushundaq meshrepler pa'aliyet élip bériwatidu. Ademni xushal qilidighan nerse, doppisiz u yerge bérishqa bolmaydu. Mushuning özi, yashlardin tartip yashan'ghanlarghiche bolghan tertip bu bizning milliylikimizni saqlap kéliwatqanliqimiz. Hazir yarkentte atisi balisini yétilep kélidighan meshreplermu bar. Bu edep-exlaqqa terbiyelewatqanliqning bir körünüshi."

N. Exmetofning éytishiche, hazir yashlarning meshrepke bolghan qiziqishi ösüp, u bolupmu bashqa tillarda oquwatqan yashlar üchün heqiqetenmu mektep rolini oynawatmaqta. Bu meshrepler mezmuni jehettin bir-birige oxshimisimu, amma omumen meshrepke hörmet bildürüshtek köz qarash qéliplashqan.

Toluq bet