Сабир ғаппароф қазақистандики атақлиқ уйғур күлкә маһири

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016-01-06
Share
ghapparof-jamaetchilik-aktipliri-bilen.jpg 2-Қатарда солдин иккинчи сабирҗан ғаппароф җамаәтчилик актиплири билән.
RFA/Oyghan

Қизиқчилиқ вә чақчақ сәнити уйғур еғиз әдәбиятини өз ичигә алған уйғур мәдәнийитиниң бир муһим тәркиби қисмидур. У, һәр дәврниң өзгичә шараити билән юғурулуп, чақчақчи маһирларниң сөз байлиқи вә һазир җаваплиққа охшаш талантлири билән таки бүгүнгичә сақлинип кәлгән. Или вадисини өз ичигә алған қазақистанниң йәттису вадисидики уйғурларда чақчақчилиқ әнәниси өзгичә раваҗланған болуп, бу саһә бойичә қазақистан вә уйғур аптоном районидики мутәхәссисләр бир қисим тәтқиқатларни елип барған иди.

Или вадисида өсүп йетилгән һисам қурбан уйғур чақчақчилиқ мәдәнийитиниң ярқин намайәндилиридин һесабланған вә униң тәсири оттура асияғиму тарқалған иди.

Шуниңға охшаш қазақистан вә қирғизистандики уйғурлар арисидиму бир қисим чақчақчилар бу әнәнини сақлап вә уни раваҗландуруп кәлмәктә. Қазақистандики тонулған чақчақчилардин сабир ғаппароф әпәнди әнә шуларниң бири. У радиомиз ихтиярий мухбириниң зияритини қобул қилип, уйғурлардики чақчақ мәдәнийити һәм шундақла өзиниң устазлиридин көргәнлири һәққидә көз қарашлирини ортақлашти.

Өз вақтида оттура асияда хәлқ һөрмитигә бөләнгән қизиқчи вә чақчақчилар көпләп санилатти. Улар өзлириниң күлкилик һәзил-чақчақлири билән җәмийәтниң бәзи кәмчиликлирини, кишиләрдә учрайдиған айрим илләтләрни тәнқид қилип, хәлққә роһий мәдәт берәтти. Болупму қазақистанда ғопур қадирһаҗийеф, сәнҗәр баратоф, сабир ғаппароф вә башқилар әнә шулардин болуп, уларниң бәзилири һазирму һаят.

Хәлқ ичидә кәң тарилип кәткән юмур яки һәзил-чақчақ қандақ алаһидиликләргә игә? хәлқ немә үчүн уни яхши көриду? һазир хәлқ ичидә шундақ талантлар өсүп йетиливатамду?

Биз алмата шәһиридә истиқамәт қиливатқан әнә шундақ атақлиқ юмурчиларниң бири сабир ғаппароф билән сөһбәт елип бардуқ.

-Сабир ака, чақчақчи, қизиқчи яки юмурчи бу өгинидиған бир һөнәрму яки туғма талантму?
-Чақчақ худаниң бәргән бир таланти болуш керәк. Мәсилән бәш йил оқуған нә артислар бар, амма хәлқ ичидин чиққан талантлиқ нахшичилар аҗайип ейтивәткәнгә охшаш. Мән ғопур, сәнҗәр акилар билән арилаштим. Мана шу чоңларниң қилған чақчақлирини у йәр-бу йәрдә дәп берип, бу чақчақлар кейин юмурға айлинип кәтти.
-Бу һәзил-чақчақ, юмурлар қандақ вақитларда пәйда болиду?
-юмур көпинчә қизиқчиларниң дегән гәплирини бәзи сөзмән адәмләр анчә-мунчә сөзләрни қошуп, сөзләп бериду. Шуниңдин юмур пәйда болиду. Кейинки вақитларда юмурни язидиған болди. Бурун юмур сөзләшләр бар иди, амма болған билән мунчилик көп әмәс иди.
-Мушу оттура асияда тонулған күлкә маһирлиридин кимләрни билисиз?
-Оттура асияда җиқ. Авакрини бу йәрдә көрмәптимән. У тоғрилиқ һезмәт абдуллин вә махмут абдурахманофлар дәп берәтти. Ишиктә дегән йәрдә бавдун ака бар. Һазир һаят. Ғопур, аблиз, сәнжәр акилар болған. Бишкәктә миррәхмәт ака бар иди.
-юмурлар һазир асасән қәйәрләрдә көпрәк ейтилиду?
-Бу болупму мәшрәптә қизип кетиду. Тамақ йәп болуп, сазға чүшкәндин кейин өзидин өзила башлинип кетиду. Бир адәм ундақ яки бундақ дә, дегән әмәс.
-Илгири, йәни совет дәвридә чақчақларни, юмурларни әркин ейтивирәттиму?
-яқ. Наһайити байқап гәп қилатти. Һөкүмәт, колхоз, совхоз вә башқилар тоғрилиқ. яркәнттә рәһмәт дегән наһайити қизиқчи бир адәм болған. “биз ишләймиз пахтида, нан бәрмәйду вақтида. Колхоз дегән мохуниң, һесаб-чоти тахтида” дәп хәқни күлдүрүп қоюп, кейин у адәм йоқап кәткән. Шуларни бизниң дадилар көргәчкә һөкүмәт, даһийлар тоғрилиқ наһайити байқап гәп қилиңлар, дәтти. Униңға наһайити диққәт қилаттуқ. Һазир болса әркин заман.
-Мисалға, өзигә қаритилған чақчақларни чүшәнмәй, уларға чидиялмай, рәнҗийдиған әһваллар болуп турамду?
-Болиду. Бир адәмниң иқтисадиға, мәхпий бир немисигә, номусиға тегидиған гәпләрни қилип қойсиңиз рәнҗиш болуп қалиду. Амал болса шуни рәнҗитмәстин бир усуллар билән қандақтур бир тәнқидий гәп қилишқа болиду.
-Һәзил, юмур йезиватқан апторлар өзлиридә шундақ алаһидиликләр болуш керәкму?
-Мәсилән, һәзил йезиватқан балилар һәзил-чақчақларда анчә-мунчә болуши керәк. Бу болмиса һәзил дегәндәк чиқмайду. Мәсилән, һесамдун ака тоғрилиқ икки-үч китаб чиқти. Шу ғулҗадики балилар өзлири чақчақчи балилар екәндә. Шуңлашқа улар хәлқниң ичидә болуватқан бар сөзләрни йиғип чиққан.
-Һәр қандақ бир кишиниң устази яки шагирти болидиғу. Сиз әнә шу устазлардин немиләрни өгәндиңиз?
-Мениң үгәнгиним, ғопур вә сәнжәр акилар һеч қачан ғораздәк яки иттәк талашматти. Чақчақ, юмурларни ейтсиңиз “һә” дәп қоюп, андин кейин униңға җаваб бериду. Сәнҗәр ака һеч қачан гәп талишип, бир адәм билән қирилишип чақчақ қилмаңлар, пәйти кәлгәндә униңға җаваб чиқиду, дәтти.
-Сиз яхши билисиз, бирәр чақчақ қилиш үчүн тилниму яхши билиш керәк. Мушу һәққидә немә дәйсиз?
-Уни мән чүшинип қалдим. яш балиларниң ичидә бәзи гәпләр русчә арилаш чиқип қалиду. Әвулар рус тилини чүшәнгәчкә қизиқ билиниду. Диққәт қилсаң, русчә гепини әву бала уйғурчә дейәлмәй кетиду. Шуңлашқа арилаш дәветиду. Бәрибир шундақ қизиқ чиқиду.
-Чақчақ әслидә тәсадипи пәйда болиду, әмди юмурни иҗт қилишқа боламду?
-Болиду. Әгәр қизиқ сөзләр болуп қалса, уларни дәрру хатириләвелишкә болиду. Мәсилән, тейипҗан елийефта шундақ адәт бар иди. Бир сорунда болмиди дегәндә икки-үч әстә қаларлиқ гәпләр болиду, дәйду. “тейипҗан елийефниң чақчақлири” дегән китаб шу.
-Сабир, ака, сөһбитиңизгә көп рәһмәт.

Радиомиз зияритини қодул қилған филологийә пәнлириниң намзати рабик исмайилоф с. Ғаппарофниң хәлқ арисида чақчақчи, ләтипичи, һәзилкәш охшаш даңққа игә шәхс сүпитидә тонулғанғанлиқини тәкитләп, униң мундақ алаһидиликлирини көрсәтти: “сабирниң бир алаһидиликлики униң һазирҗаваблиқи. Адәмни һәйран қилидиған қандақ мавзу, қайси йөнилиштә болмисун сабирниң һәммини тәәҗүпләндүридиған бир алаһидилики, шу дәқиқиниң өзидила жаваб тапиду. Җаваб тапқанда униң охшитишлири шунчилик йеңи, һәйран қалдуридиған хусусийәткә игә. Униң йәнә бир алаһидилики, у нурғун китабларни оқуған. Хәлқ еғиз әдәбиятини, болупму мақал-тәмсилләрни, һекмәтлик сөзләрни, күлкилик ләтипиләрни наһайити яхши билиду”.

Р. Исмайилофниң тәкитлишичә, с. Ғаппароф шундақла атақлиқ уйғур шаири тейипҗан илийефниң ижадийити билән яхши тонуш болуп, униң шеирлирини ядқа билиду. Хәлқ арисида чоңқур һөрмәткә бөләнгән с. Ғаппароф өткән йили өзиниң 75 яшлиқини атап өткәндә пүткүл юрт-җамаәтчилик уни қизғин тәбриклиди. Қазақистанниң тонулған чақчақчилириму мәзкур тойда җәм болуп, өзлириниң һөнәрлирини намайиш қилған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт