Sabir ghapparof qazaqistandiki ataqliq Uyghur külke mahiri

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-01-06
Share
ghapparof-jamaetchilik-aktipliri-bilen.jpg 2-Qatarda soldin ikkinchi sabirjan ghapparof jama'etchilik aktipliri bilen.
RFA/Oyghan

Qiziqchiliq we chaqchaq sen'iti Uyghur éghiz edebiyatini öz ichige alghan Uyghur medeniyitining bir muhim terkibi qismidur. U, her dewrning özgiche shara'iti bilen yughurulup, chaqchaqchi mahirlarning söz bayliqi we hazir jawapliqqa oxshash talantliri bilen taki bügün'giche saqlinip kelgen. Ili wadisini öz ichige alghan qazaqistanning yettisu wadisidiki Uyghurlarda chaqchaqchiliq en'enisi özgiche rawajlan'ghan bolup, bu sahe boyiche qazaqistan we Uyghur aptonom rayonidiki mutexessisler bir qisim tetqiqatlarni élip barghan idi.

Ili wadisida ösüp yétilgen hisam qurban Uyghur chaqchaqchiliq medeniyitining yarqin namayendiliridin hésablan'ghan we uning tesiri ottura asiyaghimu tarqalghan idi.

Shuninggha oxshash qazaqistan we qirghizistandiki Uyghurlar arisidimu bir qisim chaqchaqchilar bu en'enini saqlap we uni rawajlandurup kelmekte. Qazaqistandiki tonulghan chaqchaqchilardin sabir ghapparof ependi ene shularning biri. U radi'omiz ixtiyariy muxbirining ziyaritini qobul qilip, Uyghurlardiki chaqchaq medeniyiti hem shundaqla özining ustazliridin körgenliri heqqide köz qarashlirini ortaqlashti.

Öz waqtida ottura asiyada xelq hörmitige bölen'gen qiziqchi we chaqchaqchilar köplep sanilatti. Ular özlirining külkilik hezil-chaqchaqliri bilen jem'iyetning bezi kemchiliklirini, kishilerde uchraydighan ayrim illetlerni tenqid qilip, xelqqe rohiy medet béretti. Bolupmu qazaqistanda ghopur qadirhajiyéf, senjer baratof, sabir ghapparof we bashqilar ene shulardin bolup, ularning beziliri hazirmu hayat.

Xelq ichide keng tarilip ketken yumur yaki hezil-chaqchaq qandaq alahidiliklerge ige? xelq néme üchün uni yaxshi köridu? hazir xelq ichide shundaq talantlar ösüp yétiliwatamdu?

Biz almata shehiride istiqamet qiliwatqan ene shundaq ataqliq yumurchilarning biri sabir ghapparof bilen söhbet élip barduq.

-Sabir aka, chaqchaqchi, qiziqchi yaki yumurchi bu öginidighan bir hönermu yaki tughma talantmu?
-Chaqchaq xudaning bergen bir talanti bolush kérek. Mesilen besh yil oqughan ne artislar bar, amma xelq ichidin chiqqan talantliq naxshichilar ajayip éytiwetken'ge oxshash. Men ghopur, senjer akilar bilen arilashtim. Mana shu chonglarning qilghan chaqchaqlirini u yer-bu yerde dep bérip, bu chaqchaqlar kéyin yumurgha aylinip ketti.
-Bu hezil-chaqchaq, yumurlar qandaq waqitlarda peyda bolidu?
-Yumur köpinche qiziqchilarning dégen geplirini bezi sözmen ademler anche-munche sözlerni qoshup, sözlep béridu. Shuningdin yumur peyda bolidu. Kéyinki waqitlarda yumurni yazidighan boldi. Burun yumur sözleshler bar idi, amma bolghan bilen munchilik köp emes idi.
-Mushu ottura asiyada tonulghan külke mahirliridin kimlerni bilisiz?
-Ottura asiyada jiq. Awakrini bu yerde körmeptimen. U toghriliq hézmet abdullin we maxmut abduraxmanoflar dep béretti. Ishikte dégen yerde bawdun aka bar. Hazir hayat. Ghopur, abliz, senzher akilar bolghan. Bishkekte mirrexmet aka bar idi.
-Yumurlar hazir asasen qeyerlerde köprek éytilidu?
-Bu bolupmu meshrepte qizip kétidu. Tamaq yep bolup, sazgha chüshkendin kéyin özidin özila bashlinip kétidu. Bir adem undaq yaki bundaq de, dégen emes.
-Ilgiri, yeni sowét dewride chaqchaqlarni, yumurlarni erkin éytiwirettimu?
-Yaq. Nahayiti bayqap gep qilatti. Hökümet, kolxoz, sowxoz we bashqilar toghriliq. Yarkentte rehmet dégen nahayiti qiziqchi bir adem bolghan. "Biz ishleymiz paxtida, nan bermeydu waqtida. Kolxoz dégen moxuning, hésab-choti taxtida" dep xeqni küldürüp qoyup, kéyin u adem yoqap ketken. Shularni bizning dadilar körgechke hökümet, dahiylar toghriliq nahayiti bayqap gep qilinglar, detti. Uninggha nahayiti diqqet qilattuq. Hazir bolsa erkin zaman.
-Misalgha, özige qaritilghan chaqchaqlarni chüshenmey, ulargha chidiyalmay, renjiydighan ehwallar bolup turamdu?
-Bolidu. Bir ademning iqtisadigha, mexpiy bir némisige, nomusigha tégidighan geplerni qilip qoysingiz renjish bolup qalidu. Amal bolsa shuni renjitmestin bir usullar bilen qandaqtur bir tenqidiy gep qilishqa bolidu.
-Hezil, yumur yéziwatqan aptorlar özliride shundaq alahidilikler bolush kérekmu?
-Mesilen, hezil yéziwatqan balilar hezil-chaqchaqlarda anche-munche bolushi kérek. Bu bolmisa hezil dégendek chiqmaydu. Mesilen, hésamdun aka toghriliq ikki-üch kitab chiqti. Shu ghuljadiki balilar özliri chaqchaqchi balilar ékende. Shunglashqa ular xelqning ichide boluwatqan bar sözlerni yighip chiqqan.
-Her qandaq bir kishining ustazi yaki shagirti bolidighu. Siz ene shu ustazlardin némilerni ögendingiz?
-Méning ügen'ginim, ghopur we senzher akilar héch qachan ghorazdek yaki ittek talashmatti. Chaqchaq, yumurlarni éytsingiz "He" dep qoyup, andin kéyin uninggha jawab béridu. Senjer aka héch qachan gep taliship, bir adem bilen qiriliship chaqchaq qilmanglar, peyti kelgende uninggha jawab chiqidu, detti.
-Siz yaxshi bilisiz, birer chaqchaq qilish üchün tilnimu yaxshi bilish kérek. Mushu heqqide néme deysiz?
-Uni men chüshinip qaldim. Yash balilarning ichide bezi gepler rusche arilash chiqip qalidu. Ewular rus tilini chüshen'gechke qiziq bilinidu. Diqqet qilsang, rusche gépini ewu bala Uyghurche déyelmey kétidu. Shunglashqa arilash dewétidu. Beribir shundaq qiziq chiqidu.
-Chaqchaq eslide tesadipi peyda bolidu, emdi yumurni ijt qilishqa bolamdu?
-Bolidu. Eger qiziq sözler bolup qalsa, ularni derru xatirilewélishke bolidu. Mesilen, téyipjan éliyéfta shundaq adet bar idi. Bir sorunda bolmidi dégende ikki-üch este qalarliq gepler bolidu, deydu. "Téyipjan éliyéfning chaqchaqliri" dégen kitab shu.
-Sabir, aka, söhbitingizge köp rehmet.

Radi'omiz ziyaritini qodul qilghan filologiye penlirining namzati rabik ismayilof s. Ghapparofning xelq arisida chaqchaqchi, letipichi, hezilkesh oxshash dangqqa ige shexs süpitide tonulghan'ghanliqini tekitlep, uning mundaq alahidiliklirini körsetti: "Sabirning bir alahidilikliki uning hazirjawabliqi. Ademni heyran qilidighan qandaq mawzu, qaysi yönilishte bolmisun sabirning hemmini te'ejüplendüridighan bir alahidiliki, shu deqiqining özidila zhawab tapidu. Jawab tapqanda uning oxshitishliri shunchilik yéngi, heyran qalduridighan xususiyetke ige. Uning yene bir alahidiliki, u nurghun kitablarni oqughan. Xelq éghiz edebiyatini, bolupmu maqal-temsillerni, hékmetlik sözlerni, külkilik letipilerni nahayiti yaxshi bilidu".

R. Ismayilofning tekitlishiche, s. Ghapparof shundaqla ataqliq Uyghur sha'iri téyipjan iliyéfning izhadiyiti bilen yaxshi tonush bolup, uning shé'irlirini yadqa bilidu. Xelq arisida chongqur hörmetke bölen'gen s. Ghapparof ötken yili özining 75 yashliqini atap ötkende pütkül yurt-jama'etchilik uni qizghin tebriklidi. Qazaqistanning tonulghan chaqchaqchilirimu mezkur toyda jem bolup, özlirining hönerlirini namayish qilghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet