Qazaqistan Uyghurliri türkiye bilen medeniy alaqilirini kücheytmekte

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-01-04
Share
tursunay-turksoy-doklat-bermekte.jpg Ezerbeyjanning baku shehiride ezerbeyjan-sherqiy türkistan medeniyet jem'iyitini qurghan tursun'ay türksoy xanim.
RFA/Erkin Tarim

Kéyinki yillarda qazaqistan we türkiye otturisidiki medeniy alaqiler téximu mustehkemlinishke bashlidi. Buningda bolupmu türksoy, yeni türkiy xelqler medeniy teshkilati aktip rol oynimaqta. Qazaqistanda yashawatqan sani jehettin eng köp milletlerning biri bolghan Uyghurlarmu özlirining türkiye we türkiyediki Uyghurlar bilen alaqilirini bolupmu edebiyat we ma'arip saheliride rawajlandurup kelmekte.

Bu alaqiler qaysi tereplerdin körünüwatidu? qazaqistanliq Uyghurlar bu jehette némilerge érishti?

Bu heqte radi'omiz ziyaritini qobul qilghan qazaqistan yazghuchilar ittipaqi yénidiki Uyghur edebiyati kéngishining bashliqi, yazghuchi we dramatorg exmetjan hashiri qazaqistan Uyghur edebiyatining dunya türkiy xelqler edebiyatida heqiqetenmu özining chong bir choqqigha ige edebiyat bolup tonulidighanliqini tekitlep kélip, mundaq dédi:

Hazir türkiy xelqler bir-birini terjime qilip, bir-birining eserlirini oqush bilen rohiy bayliqini östürüshke qattiq kiriship ketti. Bu yerde qazaqistan edebiyati türk dunyasida qandaq tutuluwatidu, dégen oy kélishi mumkin. Mesilen, yéqinda qazanda (tataristan paytexti) qazaq yazghuchiliridin nurlan orazalin we ghalim jeylibayning eserliri tatar tilida neshr qilindi. Shundaqla qazaqistanda 35 tatar yazghuchisining hékayiliri qazaq tiligha terjime qilindi. Shu milletlerning ichide bizmu qedimiy türkiy xelqlerning biri bolghachqa, bizning edebiyatimizghimu qiziqish chong qanat yéyiwatidu.

E. Hashiri shundaqla türkiy xelqler dunyasida Uyghur edebiyatigha mundaq qiziqishning küchiyishining chong weqe ikenlikini tekitlidi. U qazaqistan Uyghur edebiyatini teshwiq qilishning, u heqqide ilmiy-tetqiqat ishlirini yürgüzüshning, Uyghur yazghuchiliri eserlirini terjime qilishning bolupmu türkiyening niydé uniwérsitétida qolgha élin'ghanliqini, Uyghurlarning eng chong türkiy xelqlerning biri bolghanliqtin ularning medeniyitini bashqimu xelqlerge tonushturushning muhim boluwatqanliqini, buningda türkiy xelqler medeniyiti teshkilatining chong rol oynawatqanliqini otturigha qoyup, yene mundaq dédi:
Türkiyediki ilmiy-tetqiqat ishlirida qazaqistanda turuwatqan Uyghur yazghuchilirining eserliri tonushturuluwatidu, ular bilen alaqilirimiz yaxshi. Niydé uniwérsitéti oxshash chong uniwérsitét, dunya yawropa yazarlar birliki oxshash yazghuchilar ittipaqi bizning edebiyatimizgha köp köngül bölüwatidu. Yéqindila türkiyediki qazaqistan elchisi janséyit tüymébayéf we türksoy wekilliri bolupmu qazaqistandiki yazghuchilarning eserlirini türk tiligha terjime qilip, tonushturush mesililirini qaridi. Shu jümlidin Uyghur yazghuchilirining eserlirinimu ular qolgha élip, dunya türkiy xelqige tonushturush oxshash aliy ishlarni élip baridighanliqi tekitlendi.

Melum bolushiche, ötken yili türkiy xelqler medeniyiti teshkilatining uyushturushi bilen türkiyede ataqliq Uyghur yazghuchisi ziya semedining 100 yilliqi ötküzülgen idi. Yéqinda bolsa, yene shu teshkilatning uyushturushi bilen ötken sen'et körikide dramatorg ekrem exmetofning "Mexmut qeshqiri" dramisi ikkinchi mukapatqa érishti.

Qazaqistanliq Uyghurlar türkiyening bilim ministirliqi we türkiyede istiqamet qiliwatqan ayrim Uyghurlar bilen bilim sahesidimu alaqilirini ornatqan bolup, bu yönilishtimu bir qatar ishlarni emelge ashurdi. "Inayet" jem'iyetlik birleshmisining re'isi turghanjan rozaxunofning éytishiche, mezkur teshkilat qazaqistandiki Uyghur balilirining chet'ellerde bilim élishigha yardemlishish mejburiyitini öz höddisige alghan. Bu jem'iyet türkiyediki Uyghur ma'arip uyushmisining qollap-quwetlishi bilen türkiye bilim ministirliqi bilen alaqe ornatqan. T. Rozaxunof bu heqte mundaq dédi:
Ular her yili balilarni teyyarlanglar, bizning ademler qazaqistandiki elchixanigha bérip ulardin imtihan alidu, dédi. Biz gézitlargha élanlarni bérip, yaxshi oquwatqan 40qa yéqin balini yighduq. Ulardin imtihan élinip, shu yili 17 bala oqushqa chüshti. Türkiyede ishlewatqan Uyghur baliliri bizge nahayiti köp yardem qildi: balilirimizgha bir öyni élip bérip, uning pulini shular özliri tölidi, tamaq tereptinmu yardem berdi. Bizning balilar bir yil til öginish bilen shughullandi. Andin istanbul uniwérsitétida imtihan ötküzdi we bashqa sheherlerdiki uniwérsitétlargha oqushqa ewetildi.

T. Rozaxunof her yili jay-jaylarda teshwiqat ishlirini yürgüzüp, 10-12 Uyghur balisining shu yol bilen oqushqa chüshüwatqanliqini, bügün'ge qeder 30din oshuq balining türkiye uniwérsitétlirining her xil fakultétlirida bilim tehsil qiliwatqanliqini ilgiri sürdi. Uning tekitlishiche, türkiye bilim ministirliqi bu ishtin xewer tépip, qazaqistan'gha öz wekilini ewetken. Wekil "Inayet" Birleshmisi bilen uchriship, bu yönilishte bir qatar mesililerni muhakime qilghan. Hazir bolsa Uyghur mektepliri we jama'etchilik ichide bu heqte tepsiliy chüshendürüsh ishliri yürgüzülmekte.

T. Rozaxunof türkiye uniwérsitétlirida oqushning bezi shertlirige toxtilip yene mundaq dédi: "Türk memlikiti bilen shertname bar. Ularning shahadetnamisi yawropa ölchimide bolup, uning bilen yawropaning hemme sheherliride ishleshke bolidu. Balilar birinchi yili til öginidu. Yaxshi oquwatqan balilar istanbul uniwérsitétida qalidu. Töwenrek derijide imtihan tapshurghanlar enqerege baridu. Qaysi fakultétni tallisa shuninggha baridu. Oqushni püttürgendin kéyin ular shertlik türde qazaqistanda ishleydighan bolidu.

U türkiye uniwérsitétlirigha Uyghur tilida oquwatqan balilar élinamdu ya bashqa tillarda oqughan Uyghur balilirimu shundaqla hoquqqa igimu, dégen so'algha mundaq dep jawab berdi: "Esli türk memlikiti pasportta "Uyghur" dégen söz bolush kérek hem Uyghur mektipini püttürse yaxshi bolatti, dégen idi. Sewebi Uyghur mektipini püttürgenler türk tilini chapsan öginiwalidu. Mushu üch yil ichide rus mektipini püttürgen 4-5 Uyghur balisini ewetken iduq, ular ötelmidi. Shundaqla ular köprek oghul balilarni ewetishni sorawatidu.

Bügünki künde qazaqistanning 60tin oshuq mektepliride ana tilida oquwatqan Uyghur baliliri döletlik imtihanlardin muweppeqiyetlik ötüp, memliketning aldinqi qatarliq uniwérsitétlirida bilim almaqta. Hazir bu yerdiki bir qisim jem'iyetlik birleshmiler, yurt-jama'etchilik, ayrim saxawetlik kishiler yaxshi oquwatqan Uyghur balilirini maddiy we meniwi jehettin qollap kelmekte.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet