Qazaqistandiki Uyghur tilidiki radi'o anglitishlar bügünmu dawam qilmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-01-14
Share
Guljamal-emetbaqiyewa-305.jpg Uyghurche anglitishlar programmisining muherriri güljamal emetbaqiyéwa.
RFA/Oyghan

Qazaqistanliq Uyghurlarning ijtima'iy, iqtisadiy we medeniy hayatini teshwiq qilishta, bolupmu ammiwi axbarat wasitilirining atquruwatqan roli chong.

Shularning ichide radi'o anglitishlirimu özige xas orunni igileydu. Fm dolqunlirida xewer tarqitidighan memliketning "Shalqar", astana", "Klassik" qatarliq ottuzdin oshuq radi'o istansiyiliri ichide "Qazaq radi'osi" eng uzun tarixqa ige bolup, u jumhuriyetlik qazaqistan téléradi'o birleshmisi jem'iyitining terkibige kiridu. Mezkur radi'o xewerliri 2012-yilning 1-öktebirdin bashlap memliket paytexti astana shehiridiki yéngi we zamaniwi kazmédiye merkizidin yürgüzülmekte.

Ziyaritimizni qobul qilghan ene shu Uyghurche anglitishlar programmisining muherriri güljamal emetbaqiyéwa radi'oning bügünki ehwalini mundaq dep chüshendürdi: "Qazaq radi'osida qazaq we rus tilliridin bashqa 'dostluq' milliy programmilar rédaksiyiside anglitishlar alte tilda, yeni Uyghur, koréye, türk, ezerbeyjan, tatar we némis tillirida bérilidu. Qazaq radi'osidiki Uyghurche anglitishlar hawa dolqunlirigha deslepki qétim 1958-yili 3-martta chiqishqa bashlidi. Milliy rédaksiye yéngidin teshkillen'gende, uning terkibide üchla adem bolup, anglitishlar heptisige üch qétim yérim sa'ettin bériletti. Tehriratning birinchi bash muherriri péshqedem zhurnalist sawutjan hasanof, anglitishni deslepki qétim éfirdin oqughan satirik yazghuchi, merhum nesirdin mengsürof boldi. Qazaq radi'osining altun fondida bügünki künde minglighan Uyghurche naxsha-sazlar toluqi bilen saqlanmaqta. Atap éytsaq, bu fondta 48 dane radi'o dramisi, ularning arisida "Anarxan", "Ghérip-senem", "Qaynam", "Otéllo", "Lashman" kebi edebiy eserler bar. Sehne yultuzliri exmet shemiyéf, mexpir baqiyéf, meriyem sémetowa, roshen'gül ilaxunowa, abduréhim ehmedi, xalisxan qadirowa, salamet sheripjanowa, sultan memetof, nurbüwi memetowa qatarliq qiriqqa yéqin ijrachining orunlishidiki 1400 din oshuq naxsha-sazlar, bir sa'etliq konsértliq programmilardin 75 danisi saqlanmaqta. Mezkur fondni toplashta körneklik kompozitor ismayiljan isa'éyéf we osmanjan nuraxunofning ejri bébaha."

Hazir almata shehirining dostluq mehelliside istiqamet qiliwatqan péshqedem kompozitor i. Isayéf 1973-yildin bashlap qazaq radi'osining Uyghur rédaksiyiside awaz rézhissori, muzika muherriri bolup ishligen. U 1996-yildin bashlap dem élishta bolsimu, naxsha we muzikilarni ijad qilish bilen shughullinip kelmekte. I. Isayéf radi'omiz ziyaritini qobul qilip, radiyoda élip barghan pa'aliyiti we shu waqittiki ehwallar heqqide mundaq dédi: "Men radiyogha kélipla, muzikining ishigha bekrek arilashtim. Ishligen yerde xata bolmisa bolmaydu‏-ghu. Men bilgüchiler bilenmu ishlidim, bilmigenlerge ögettim. Men ishlep, awaz rézhissorining eng yuqiri derijisini élip, chiqip kettim. Men ishligen waqitlarda exmetjan memetof muherrir boldi. U siyasetni nahayiti yaxshi biletti. U kétip sha'ir we zhurnalist erkin islamof keldi. Riza semedi kelgende men dem élishqa kettim."

I. Isayéfning körsitishiche, u waqitlarda Uyghurche anglitishlar saz-naxshilarsiz bolmaytti. U almata shehiridiki Uyghur tiyatiri we nahiyelerde pa'aliyet élip bériwatqan milliy sen'et ömeklirining orunlishidiki eserlerni, shundaqla Uyghur élining meshhur naxshichi we kompozitorlirining eserlirinimu anglitip, bu yerdiki fondning da'irisi barghanséri béyighanliqini tekitlidi.

Igilishimizche, radi'oning ishini janlandurushta, bolupmu kespiy diktorlar muhim rol oynighan. Güljamal emetbaqiyéwa Uyghur tehriratining kespiy diktorlarning qéliplishishigha türtke bolghanliqini ilgiri sürüp, yene mundaq dédi: "Yuqirida qeyt qilghinimizdek, deslepki anglitishni ataqliq félyétonchi nesirdin mengsürof oqughan bolsa, uningdin kéyinki yilliri pa'aliyet yürgüzgen diktorlar huriyet musayéwa bilen rehmitulla memirofning anglitishlar tarixida tutqan orni alahide.
Ötken esirning 90-yilliri elfarabi namidiki qazaq dölet uniwérsitéti zhurnalistika fakultétining Uyghur bölümide tehsil körgen bir top yash kespiy zhurnalistlar radiyogha keldi. U waqitta tehriratni riza semedi bashqurup, 20 minutluq anglitishlarda heptisige tört qétimdin we 40 minutluq konsértliq programmilar heptisige bir qétim bériletti. 1998-Yili paytextimiz almatadin astanigha köchirilish sewebidin anglitish waqtimiz 10 minutqiche qisqartildi. Bügünki künde Uyghurche anglitishlar heptisige bir qétim qazaq radi'osining fm 101 dolqunlirida 20 minut jeryanida séshenbe küni kechqurunluqi sa'et 9 din 05 minut ötkende bériliwatidu. Uyghurche anglitishlarda élimizde boluwatqan yéngiliqlardin bashqa qazaqistanliq Uyghurlarning hayati, turmush tirikchiliki, her xil jem'iyetlik teshkilatlirimiz teripidin ötküzülüwatqan pa'aliyetler izchil yorutuluwatidu. Uningdin tashqiri 2013-yilning yanwar éyidin bashlap rus tilida "Biz ­- qazaqistanliqlar" namliq anglitishni teyyarlap, uni özüm yürgüzüwatimen. Bu anglitishta qazaqistan xelqi assambléyisining, jümlidin her xil étnomedeniyet merkezlirining ish-pa'aliyetliri etrapliq yorutulidu. Radi'o tingshighuchilar bir ayda bir qétim yekshenbe kechqurunluqi 20 minutluq Uyghur milliy naxsha-sazliridin terkib tapqan konsért programmisini tingshash pursitige ége."

Xewerlerdin melum bolushiche, ötken yili almatadiki dostluq öyide qazaqistan xelqi assambléyisi yiligha béghishlan'ghan "Razimenlikning altun tomuri étnozhurnalistkida" namliq yighin bolup, uningda aktip ishligen bir qatar zhurnalistlar qazaqistan xelqi assambléyisining 20 yilliq tewellut médali bilen teqdirlen'gen idi. Ularning arisida güljamal emetbaqiyéwamu boldi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet