Uyghur xanim-qizliri qazaqistandiki Uyghur jama'itige zor ümidlerni béghishlimaqta

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-03-08
Share
Almuta-Uyghur-Guzili-2018-01.jpg Almuta shehiride ötküzülgen "Uyghur güzili 2018" musabiqisidin bir körünüsh. 2018-Yili 8-mart. Almuta, qazaqistan.
RFA/Oyghan

"8-Mart xelq'ara ayallar bayrimi" munasiwiti bilen qazaqistandiki Uyghur teshkilatliri, yurt-jama'etchiliki jay-jaylarda her xil pa'aliyetlerni ötküzdi. Qazaqistan musteqil bolghandin buyan mezkur bayramning mezmun da'irisi tedrijiy kéngiyip, ana tilini, milliy örp-adetlerni, Uyghurlarning qedimiy tarixini we medeniyitini terghib qilish en'enige aylandi. Mundaq pa'aliyetler ötken esirning 90-yilliridin tartip janlinishqa bashlighan Uyghur jem'iyetlirining xanim-qizlar kéngeshliri teripidin uyushturulup kélinmekte. Bügünki künde qazaqistandiki Uyghur jama'etchiliki öz xanim-qizlirigha chong ümidler bilen qarimaqta.

Bu yilimu qazaqistanning Uyghurlar zich olturaqlashqan sheher we nahiyelerdiki Uyghur medeniyet merkezliri hemde "Miras", "Shebnem" qatarliq anilar we xanim-qizlar jem'iyetliri uyushturghan pa'aliyetlerde ötmüshte yashap ötken meshhur namayendiler eske élindi, köp baliliq anilargha, qazaqistanning ishlepchiqirish, ilim-pen, medeniyet we bashqa saheliride közge körün'gen Uyghur xanim-qizlar alahide tilghan élinip, righbetlendürüldi. 

Musteqil qazaqistanning Uyghur jem'iyitide muhim rol oynighan we özlirining aktipliqi, milletperwerliki we wetenperwerliki bilen alahide közge körün'gen shexsler köplep tilgha élinidu. Öz waqtida weten dawasi yolida aktip xizmet qilghan Uyghur ayalliridin dilbirim samsaqowa qazaqistandiki Uyghur jama'etchilikige yaxshi tonush. Shu waqitlarda dilbirim samsaqowa bilen bir septe pa'aliyet élip barghan siyasetshunas we tarixchi qehriman ghojamberdining éytishiche, dilbirim samsaqowa ötken esirning 90-yillirining axirliri we 2000-yillarning bashlirida Uyghur ayallirini birleshtürüp, köpligen pa'aliyetlerni uyushturghan hemde sherqiy türkistan qurultaylirigha aktip qatnashqan shexs iken.

Qehriman ghojamberdi dunya Uyghur qurultiyining aliy rehbiri rabiye qadir xanim we dunya Uyghur ayallar birlikining re'isi risalet aripowa qatarliq Uyghur ayallirini "8-Mart bayrimi" munasiwiti bilen mubareklep, mundaq dédi: "Shu zamanlarda dilbirim samsaqowa xanim nahayiti keng alqishlargha ige bolup, ottura asiyada Uyghur ayallirini aktip pa'aliyetlerge uyushturghanlarning biri idi. Dilbirim xanim adwokat gülnur jalanowa bilen bille ishlidi. Gülnur jalanowa dunya Uyghur qurultiyining nizamnamilirige özgertish kirgüzüsh, qurultayning asasiy höjjetlirini rus tiligha terjime qilish, ularni hökümet xadimlirigha yetküzüsh qatarliq ishlarda aktip pa'aliyet élip barghan idi. Shuning bilen bir waqitta yene bir Uyghur xanim hörqiz iliyéwamu mushu dewrde muhim téma bolghan-xitayning lopnordiki atom siniqigha qarshi komitét qurup, bu poligonning Uyghur zéminidiki ziyinini pash qilishta chong rol oynighan idi."

Qehriman ghojamberdi ependining éytishiche, hörqiz iliyéwa bu jehette köpligen ilmiy muhakime yighinlirini, uchrishishlarni we bashqimu pa'aliyetlerni uyushturghan. U yene 2009-yilidiki "Beshinchi iyul ürümchi weqesi" kéyin, muhajirettiki weten dawasida qazaqistandin risalet aripowa, asiyem turdiyéwa, na'ilem hemrayéwa, dilnur qasimowa qatarliq Uyghur ayal pa'aliyetchilerning yétiship chiqqanliqini, ular élip bériwatqan türlük usullardiki pa'aliyetlerning peydin-pey aktiplishiwatqanliqini körsetti.

Qehriman ghojamberdi sözini dawam qilip, yene mundaq dédi: "Halbuki, hazirqi shara'itta ottura asiyada Uyghur yashlirining weten dewasidiki ishliri nahayiti sus halette. Uyghur ayalliri bu ishqa anche arilishishni xalimaydu. Bügün hel qilidighan eng éghir mesile shuki, nöwette Uyghuristan dehshetlik bir weziyette turuwatqan, kommunist xitay hökümitining atalmish 'terbiyilesh merkezliri' de yüz minglighan Uyghurlar zulum chékiwatqan bir pewqul'adde éghir mezgilde men ottura asiyadiki Uyghur xanim-qizlirini aktip bolushqa, janliq heriket qilishqa chaqirimen."

Qazaqistandiki "Axbarat" zhurnilining xadimi na'ilem hemrayéwaning qarishiche, qazaqistandiki Uyghur ayalliri ichidin chiqqan tonulghan shexs, merhume tamara memetowa ilgiri qazaqistan hökümitining mes'uli lawazimlirida xizmet qilghan, dem élishqa chiqqandin kéyin öz ömrini jem'iyetlik ishlargha béghishlighan ziyaliylardin iken. Na'ilem hemrayéwa xanim, tamara memetowaning nurghun ishlarning teshebbuskari bolghanliqini, öz bilimini we küchini xelqining yükini yénikleshtürüshke béghishlighanliqini tekitlep, mundaq dédi: "Tamara qasim qizi memetowa Uyghurlarning milliy birleshmisini teshkilligenlerning biri. U bu birleshmining re'isi süpitide qazaqistan qanunigha tayinip, tarixiy wetinimizdin kelgen siyasiy qachaqlargha panah bérip, anilarche köyünüp, ularning kéyinki hayatigha bixeterlik temin etken idi. U dunya Uyghur qurultiyi bilen zich munasiwette bolup, siyasiy lidérimiz rabiye xanim bilen hemkarliqta ishlidi. Tamara xanim özining yaxshi xisletliri bilen yadimizda menggü saqlan'ghusi".

Hazirqi shara'itta qazaqistandiki Uyghur xanim-qizlirining öz memlikitidiki wezipiliri némidin ibaret?

Uyghur pa'aliyetchiliridin biri bolghan sheherbanum seydullayéwaning éytishiche, Uyghur ayalliri bu yerdiki her xil pa'aliyetlerde Uyghur élidiki qérindashlirining béshigha chüshüwatqan azab-oqubetlerni yetküzüshtin tashqiri yene milliy ma'arip we milliy medeniyetni teshwiq qilish ishliri bilenmu shughullanmaqtiken. U mundaq dédi: "Biz balilirimizni Uyghur mektepliride oqutup, özimizning milliy kimlikimizni ulargha tonutushimiz kérek. Kélechek ewladlirimizning Uyghur bolup qélishi üchün anilar zor küch chiqirishimiz kérek. Jay-jaylarda teshwiqat-terghibat ishlirini élip bériwatimiz. Bolupmu balilarni milliy rohta terbiyileshte, ulargha tariximizni ögitishte anilarning bilimlik bolushi intayin chong rol oynaydu." 

Igilishimizche, qazaqistanliq Uyghur ayalliri ichidin yene meryem semetowa, ayshem shemiyéwa, patigül sabitowa, sahibjamal qarabayéwa, roshen'gül ilaxunowa, meryem niyazowa, tamara elibaqiyéwa qatarliq köpligen ataqliq sen'etkarlar, emgek qehrimanliri, kompozitorlar, alimlar, yazghuchilar yétiship chiqqan bolup, ular 20-esirdiki Uyghur namayendiliri qataridin munasip orun alghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet