Русийәлик уйғур һәмраҗан зайитоф: мәктәптә сәккиз йил оқуған тилим һеч өзгәрмиди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016-12-22
Share
ana-tilim-murasimi-1.jpg Ана тилим мурасимидин көрүнүш.
RFA/Oyghan

Һазир русийәниң москва, санкт-петербурқа охшаш чоң шәһәрлиридә истиқамәт қиливатқан уйғурлар җамаәтчилик актиплирини сайлап, җәмийәтлик уюшмилар қуруп, миллий өрп-адәтләрни, мәдәнийәтни сақлаш вә раваҗландуруш йөнилишидә һәр хил ишларни елип бармақта. Мәсилән, москва шәһиридә орунлашқан "уйғурларниң миллий-мәдәнийәт бирләшмиси" русийә уйғурлириға вакаләтлик қилидиған җәмийәтлик тәшкилат.

Санкт-петербург шәһириниң турғуни һәмраҗан зайитоф 1982-йили хизмәт баби билән қазақистандин көчүп келип, олтурақлишип қалған уйғурларниң биридур. Униң ейтишичә, момиси алмата вилайитиниң челәк тәвәсигә қарашлиқ маливай йезисидин болуп, униң йолдиши исидулла 1918-йили йүз бәргән ату паҗиәсидә қизил әскәрләр тәрипидин лавар йезисида чепип өлтүрүлгән икән. Униң момиси шуниң билән маливайда мәңсүр дегән кишигә турмушқа чиққандин кейин, уларниң аилиси 30-йилларда әвҗ алған коллектиплаштуруш сиясити ақивитидә йүз бәргән ачарчилиқ сәвәбидин уйғур елигә көчүп кәтмәкчи болған, амма яркәнт тәвәсигә қарашлиқ хонихай йезисида туруп қалған. Һ. Зайитоф 1953-йили кичик чиған йезисида дуняға кәлгән. У мәктәпни пүттүргәндин кейин, талдиқорған йеза игилики техникомиға оқушқа чүшүп, уни 1974-йили тамамлиған. Мәркизий қазақистанда җезқазған области қурулған дәсләпки йиллири һ. Зайитоф шу яққа хизмәткә әвәтилип, алтә йил мабәйнидә йеза игилики саһәсидә ишлиди. Андин ленинград, йәни һазирқи санкт-петербург шәһиридики бонч-бруйевич намидики телевизийә алақилири институтида оқуп, радио алақилири инженери кәспини игиләп чиқип, һөрмәтлик дәм елишқа чиққучә һәр хил саһәләрдә әмгәк қилди.

Һ. Зайитоф радиомиз зияритини қобул қилип, русийәдә өткән кейинки тәқдири һәққидә тохтилип, мундақ деди: "йүрәк кесили билән 55 йешимда дәм елишқа чиқтим. Шуниңдин бери уйғурниң тарихи бойичә издиниватимән. 2003-Йилдин тартип тор бәтлирини қуруп келиватимән. Қизиқидиғиним бизниң тарихта өткән шәхсләр. Сақлинип қалған материялларни вәтәндики торлардин издәп тепип, уларни кирил йезиқиға айландуруп чиқириватимән".

Һ. Зайитоф өзиниң қазақистанға пат-патла келип, бу йәрдики уйғур җәмийәтлик бирләшмилири, зиялийлар, уйғур мәктәплири, юрт-җамаәт билән қоюқ арилишип, шундақла уйғурлар өткүзүватқан һәр хил паалийәтләргә қатнишип келиватқанлиқини ейтип, санкт-петербург шәһиридики уйғурлар һаятиға тохталди: "2004-йили санкт-петербургтики уйғурлар мени йигит беши қилип тәйинлиди. Шуниңдин кейин уйғурларни йиғип, һәр хил паалийәтләрни өткүзүватимиз. Л. Мутәллипниң 90 йиллиқини ‹норуз' ашханисида өткүздуқ. Бу йәрдә көзгә көрүнгән уйғурлардин әмгәк қәһримани мәрйәм ниязованиң җийәни, шундақла атақлиқ рәссам азад мәмәдиноф вә башқилар бар".

Униң ейтишичә, һазир санкт-петербург шәһиридә қазақистанниң болупму алмата вә униң әтрапи, түркмәнистан, өбекистан, қирғизистанниң ош, тоқмақ шәһәрлиридин кәлгән уйғурлар бар. Һ. Зайитоф буниңдин ташқири, һәр яқлардин йеңидин көчүп келиватқанлар, оқушқа келиватқанлар болсиму, амма саламәтлики түпәйли улар билән көрүшүш, уларниң барлиқиниң бешини қошуш имканийитиниң болмайватқанлиқини, амма бу йөнилиштә йәниму тиришидиғанлиқини илгири сүрди. У өз һаятида тил билишниң адәм балиси үчүн қанчилик муһимлиқини яхши чүшәнгәнликини ейтип, мундақ деди: "мәктәптә сәккиз йил оқуған тилим шу бойичә өзгәрмәй қапту. Мән тилимни унтуп қалдим дегән адәм әмәсмән. Оқушқа барғинимда болса рус тилини анчә билмәттим. Орус тили муәллими ‹рус тилини билмәкчи болсаң китаб оқи' деди. 25-30 Йил китаб оқудум. Интернет кәлгәндин кейин китабтин нери кәттуқ".

Һ. Зайитоф интернет арқилиқ болупму уйғур ели, японийә, америка вә башқиму мәмликәтләрдә яшаватқан алимлар, тәрҗиманлар вә башқиму кәсиптики уйғурлар билән қоюқ арилишиватқанлиқини, бу йили москвада өткән уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғинидиму көплигән алимлар билән тонушқанлиқини билдүрди. У шундақла шәхсән өзи ачқан "емерен народ ру", "һәмраҗан народ ру", "һәмра амрақ народ. Ру" қатарлиқ тор бәтлири арқилиқ уйғур хәлқиниң тарихини, мәдәнийитини, әдәбиятини, сәнитини тәрғиб қиливатқанлиқини, дуняниң һәр хил мәмликәтлиридә яшаватқан уйғурларниң бешини қошушқа тиришиватқанлиқини оттуриға қойди.

Алматадики ядро физикиси институтиниң йетәкчи илмий хадими, физика-математика пәнлириниң намзати бәхтияр садиқофниң қаришичә, 2000-йилларниң башлирида рус тиллиқ тор бәтлири наһайити аз болуп, алмата шәһиридә яшаватқан уйғур яшлири бирлишип, тор ачқан вә уйғурларниң нахша-уссуллирини, тамақлирини дәсләп қетим тәрғиб қилишқа башлиған иди. Улар шундақла қирғизистан яшлири биләнму бирикип, бәзи ишларни әмәлгә ашурған. Б. Садиқоф уйғур ториға бир йил толуш мунасивити билән 2004-йили алматада өткән учришиш мурасимида һ. Зайитоф билән тонушқанлиқини әсләп, мундақ деди: "шу вақитта мән һәйран қалған. Қандақларчә йолни йирақ демәй бизниң учришишқа кәлгән. Ундақ адәмләрниң вәтәнпәрвәрлики күчлүк болуши керәк. Шу йиллардин тартип һәмраҗан ака бир нәччә тор бәтлирини ачти. Униң торлирида уйғурларниң тарихи, мәдәнийити, алим вә шаирлири тоғрилиқ мәлуматларни тапалайсиз. Көпинчә бизниң тор бәтләрдә нахша, уссуллар берилиду. Тарих тоғрилиқ аз болуп кәтти. Шу тәрәптин һәмраҗан акиниң тор бәтлири биринчи болуп кетип бариду десәм болиду".

Б. Садиқоф тор бәтлириниң дуня уйғурлирини бирләштүрүштә муһимлиқини, уйғурларниң қандақла мәмликәттә яшимисун өзлириниң кимликини сақлап қелишқа тиришип келиватқанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт