Мутәхәссисләр: “хән сулалисиниң тутуқ мәһкимиси қуруп, ғәрбий районниң идарә қилғанлиқи гуманлиқ”

Мухбиримиз әркин
2017.12.14
4000-Yilliq-momiya-305.jpg Германийиниң берлинда елип берилған, 2007-йили 14-өктәбирдин тартип 2008-йили 14-январғичә давамлашқан, “йипәк йолиниң әсли қияпити” намлиқ көргәзмидә көрситилгән, уйғур елидин тепилған, 4000 йиллиқ тарихқа игә мумия.
AFP Photo

Хитай һөкүмити миладидин бурунқи 60‏-йили ғәрбий хән сулалисиниң уйғур илида “ғәрбий район тутуқ мәһкимиси” қуруп, мәзкур районға һәрбий-мәмури башқуруш йүргүзгәнликини тәкитләп кәлди.

Ғәрбий хән сулалисиниң “ғәрбий район тутуқ мәһкимиси” қурғанлиқи һәққидики бу учур ғәрбий хән сулалисиниң һечқандақ бир архипида учуримайду. Бу учур пәқәт кейинки хән яки шәрқий хән дәвридики тарихчи бәнгониң “хән тәзкириси”намлиқ әсиридә әң бурун тилға елинип өткән. Әмма бәнго униң турушлуқ орнини көрсәтмигән. Униң әсиридики бу мүҗмәл учур дәвримиздики муназириниң түгүнигә айлинип, кәскин сиясий күрәшләргә сәвәб болуп кәлди.

Хән сулалисиниң “ғәрбий район тутуқ мәһкимиси” һәқиқәтән мәвҗут болғанму яки бир сиясий ялғанчилиқму, дегән бу соал 1980‏-йилларда уйғур тарихчилар билән хитай тарихчилар оттурисида кәскин муназирә қилинған. Һөкүмәт мәхсус тәкшүрүш гурупписи қуруп, униң орнини издигән болсиму, бирақ униң мәвҗутлуқиға даир һечқандақ бир археологийәлик дәлил тапалмиған иди.

Мәзкур мәсилә йеқинда йәнә оттуриға қоюлди. “хитай хәвәрләр тори” ниң ашкарилишичә, хитайниң тарих, археологийә, милләтшунаслиқ тәтқиқат саһәсидики мутәхәссисләр 8‏-декабир күни корланиң бүгүр наһийисидә 2 күнлүк йиғин чақиририп, мәзкур мәсилини музакирә қилған. Хәвәрдә хитай тәтқиқиқатчилириниң “ғәрбий район тутуқ мәһкимиси” ниң орни бүгүрдә икәнлики, униң орнини тонуш мәсилисидә зор илгириләш һасил қилғанлиқини билдүргән.

Лекин хәвәрдә бүгүрдики қайси харабиликниң униң орни икәнлики вә униң қандақ археологийәлик илмий дәлилләргә таянғанлиқи тилға елинмиған.

Чәтәлдики бәзи тарихчиларниң қаришичә, хитай һөкүмити вә тәтқиқатчилириниң бу урунуши биһудә аваричилик икән. Америкада турушлуқ хитай тарихчи җу шөйүән әпәнди, “ғәрбий район тутуқ мәһкимиси” дегәнниң қәғәз йүзидики иисим икәнликини, униң мәвҗут бир орган әмәсликини илгири сүриду. Униң қәйт қилишичә, бу хил тарих чүшәнчиси күлкилик икән.

Җу шөйүән мундақ дәйду: “у дәврдә хән сулалисиниң қошуни бәлким шималда үрүмчиниң шәрқидики җайларға кәлгән болуши мумкин. Бирақ адәм саниму наһайити аз болған. Әмәлийәттә уларниң һечқандақ һөкүмранлиқ йүргүзгини йоқ. Һечқандақ баҗму йиғип бақмиған. Аталмиш һөкүмранлиқ қилишниң биринчи амили хәлқ уларға баҗ тапшуруши керәк. Буни һөкүмранлиқ қилди, дәймиз. Әгәр сән бир йәргә дәссәп қоюпла бу йәр мениң десәң, әнгилийәликләрму хитайға кәлгәнғу. Шундақ болса хитайни маркополониң, италийәниң десәк боламду? маркополо хитайға кәлгәнғу. Шуңа, уларниң дәватқанлириниң һечқандақ илмий қиммити йоқ. Кишиләр вә хәлқләр оттурисидики берип-келишни хитайниң земини дейишкә дәсмайә қилип көрситиш күлкилик.”

Хитай тәтқиқатчилириниң “ғәрбий район тутуқ мәһкимисиниң орни бүгүрдә” дегән хуласиға келиши, хитай һөкүмити уйғур аптоном районида идийә саһәсидики бөлгүнчиликкә зәрбә берип, әдәбият, сәнәт, иҗтимаий пән, маарип вә нәшриятчилиқ саһәсидики пәрқлиқ пикри бар уйғур зиялийлирини бастуруватқан мәзгилидә елан қилинди.

Хитай компартийәси бу йил 8‏-айниң ахирлирида юқири дәриҗилик әмәлдарлар вә тәтқиқатчиларниң сөһбәт йиғини чақирип,“шинҗаңдики бир қанчә тарихий мәсилә” ни музакирә қилған. Йиғинда хитай мәмликәтлик сиясий кеңәшиниң рәиси, “шинҗаң хизмәт гурупписи” ниң башлиқи йү җеңшиң сөз қилип, “шинҗаңда тарих, милләт, дин, мәдәнийәт мәсилиләрдики хата чүшәнчиләрни тазилаш” ни оттуриға қайған.

Униң сәл алдида уйғур аптоном районлуқ парткомниң секретари чен чүәнго уйғур райониниң археологийә хизмити йиғинида сөз қилип, “археологийә илми ‛шинҗаң әзәлдин тартип җуңгониң бир қисми‚ икәнлики үчүн хизмәт қилиши керәк” ликини тәкитлигән иди.

Америкидики йиппәк йоли мәдәнийәт ттәтқиқатчиси, доктор қаһар барат хитай тәтқиқатчилириниң “ғәрбий район тутуқ мәһкимисиниң орнини таптуқ” дегини һечқандақ илмий таразида тохтимайдиғанлиқини билдүрди:

Қаһар барат мундақ дәйду: “булар илмий җәһәттин пут тирәп туралмайду. Лекин булардики мәқсәт пәқәт өзиниң територийәсини кеңәйтишкә, мустәмликичилик сияситигә тарихий асас һазирлашқа урунуштур. Шуңа буниң илмийлиқи һечқандақ таразида тохтимайду. Әгәр мушундақ дәйдиған болсақ, өз вақтида чаңән яки лояңда олтурувелип, ‛тутуқ мәһкимиси қурдуқ‚, пүтүн ғәрбий район,(даши), перисийә һәммиси мушуниңға кириду, дейишкә тоғра келиду. Шундақ болса, иран вә әрәб земинлириму хитайниң парчиси болуп қалмамду. Бу олтуруп йезивалса болидиған иш әмәс, әмәлийәт вә тарихий пакитқа қарайдиған гәп. Һәқиқәткә қарайдиған гәп.”

Доктор қаһар баратниң көрситишичә, һазирға қәдәр “ғәрбий район тутуқ мәһкимиси” дәйдиған бундақ орунниң археологийәлик изи тепилип бақмиған. У, “бар билән йоқ арисидики бундақ бирнәрсиниң һечқандақ археологийәлик изи” қалмайдиғанлиқини илгири сүрди.

Қаһар барат мундақ деди: “тарих китабларда 60-йиллиридин башлап, тутуқ мәһкимиси, җаңчйән дегән гәпләр пәйда болушқа башлиди. Шуниңдин башлап уйғурларму бу ишқа диққәт қилишқа башлиди. Уйғурларниң тарихчилириму бу қандақ иш, дәп қарашқа башлиди. Буниң нәтиҗисидин қариғанда, бу хән тәзкирисидә йезилған бир һекайә икән. Бу пәқәт бир тарих китабида оттуриға қоюлған бир тәрәплимә қараш. Буни археологийәлик пакитлар арқилиқ испатланмиса буниң қиммити йоқ. Шуңа хитай һөкүмити һазир буниңға зор күч аҗритишидики сәвәб бу.”

Хитай тархичи җу шөйүән әпәндиниң қаришичә, хитай компартийисиниң тарихий қаришида еғир шовенизимлиқ хаһиш бар икән. У мундақ дәйду: “компартийәниң шундақ бир идийиси бар, әзәлдин тартип хитай земини дәйдиған. Әзәлдин тартип хитай земини дәйдиған бу сөз қуруқ гәп. Һазирқи шәрқий шималдики виладивосток бурун җурҗинларниң макани иди. Уларниң әҗдадлири шу йәрдә баш көтүргән. У һазир русийәниң земини. Әгәр әзәлдин тартип хитай земини болса, немә үчүн русийәгә берип, бу йәр әзәлдин бизниң зиминиз, дейәлмәйду. Аляска бурун русийәгә қарайтти. Кейин бу йәрни америкиға сетип бәргән. Биз аляска әзәлдин русийәниң земини демәймиз.”

Җу шөйүәнниң көрситишичә, хитай тарих мәсилилиридә қәдимки замандики сулалиләр билән билән һазирқи замандики игилик һоқуқ уқумини өз ара бир-биригә арилаштуруп ташлимақтикән.

“хитай хәвәрләр тори” ниң хәвиридә баян қилишичә, бу қетимқи йиғинда мутәхәссис вә тәтқиқатчилар хитай тарихидики аталмиш “мәркизи һөкүмәтләрниң уйғур районини башқуруши”, “җуңхуа мәдәнийитиниң шинҗаңда йетәкчи мәдәнийәт еқимиға айлиниши” вә “ғәрбий район тутуқ мәһкимисиниң орни” қатарлиқ мәсилиләрни охшимиған нуқтилардин шәрһләп өткән.

Бу йиғинға хитай иҗтимаий пәнләр академийиси, бейҗиң университети, археологийә тәтқиқат мәркизи, хитай дөләтлик музейи, хитай пәнләр академийәси, хәлқ университети, шинҗаң археологийә тәтқиқат орни қатарлиқ органлардики тәтқиқатчи вә мутәхәссисләр қатнашқан.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.