"түрк хақанлиқи вә түрк мәңгү ташлири" намлиқ китаб истанбулда нәшрдин чиқти

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2016-12-02
Share
turkiye-istanbul-turk-xaqanliqi-we-turk-mengu-tashliri-2016.jpg Профессор доктор әхмәт бичан әрҗиласун язған "түрк хақанлиқи вә түрк мәңгу ташлири" намлиқ китаб
RFA/Erkin Tarim

Тонулған түрколог, уйғуршунас, профессор доктор әхмәт биҗан әрҗиласун язған "түрк хақанлиқи вә түрк мәңгү ташлири" намлиқ китаб түркийәниң истанбул шәһиридә дәргаһ нәшрияти тәрипидин нәшр қилинди.

Биз ноябир ейиниң башлирида нәшр қилинған китаб тоғрисида тәпсилий мәлумат игиләш үчүн китабни нәшргә тәйярлиған әнқәрә гази университетиниң дәм елишқа чиққан оқутқучиси әхмәт биҗан әрҗиласун вә германийә гөтиңгән университети оқутқучиси доктор абләт сәмәт әпәндиләр билән сөһбәт елип бардуқ.

Профессор доктор әхмәт биҗан әрҗиласун алди билән китабниң мәзмуни тоғрисида мәлумат берип мундақ деди: "чоң һәҗимлик бу китабта орхун абидилириниң үчини йәни күлтекин, билгә хақан вә тунюқуқ абидилирини йеңидин оқуп мәнисини йезип чиқтим. Бурун оқуғанларға қариғанда охшимаслиқлар бар. Мән оқуп йеңи мәнә бәргән җайларни изаһлап чиқтим. Бу китабни орхун абидилири һәққидики әтраплиқ бир тәтқиқатниң мәһсулати дейишкә болиду."

Әхмәт биҗан әрҗиласун бу китабида орхун абидилирини әдәбий вә тарихий җәһәттинму тәһлил қилип чиққанлиқини баян қилип мундақ деди: "йәнә бири, орхун абидилирини әдәбий җәһәттин, сиясәтшунаслиқ вә қанун илми вә тарих җәһәттин әтраплиқ һалда тәһлил қилдим. Мәсилән, әдәбий җәһәттин һазирғичә һечким қилип бақмиған шәкилдә, кириш қисми вә хуласә қисимлирини тәһлил қилдим. Йәнә бири бүгүнки түрк әдәбиятиға көрсәткән тәсириниму оттуриға қойдум."

"һазирқи заман әдәбиятиға қандақ тәсир көрситипту?" дегән соалимизға тонулған түрколог профессор доктор әхмәт биҗан әрҗиласун әпәнди мундақ җаваб бәрди: "мәсилән, һазирғичә көктүркләр вә абидиләр тоғрисида йигирмидин артуқ роман йезилипту. Көктүрк тарихи наһайити кәң бир тарих. Көктүрк тарихи тоғрисида хитайчә мәнбәләр тәрҗимә қилинди. Мәсилән, исәмбикә тоған ханим, әхмәт ташағил әпәндиләр хитайчә мәнбәләрни түркчигә тәрҗимә қилди. Германийә вә фирансийәликләрниң көктүркләр тоғрисида язғанлириму түркчигә тәрҗимә қилинди. Мән буларниң һәммисидин пайдилинип туруп, наһайити әтраплиқ көктүрк тарихи йезип чиқтим. Мән шуни дейәләймәнки, мән язған түрк хақанлиқи вә түрк мәңгү ташлири намлиқ китабтики көктүрк тарихи һазирғичә йезилған әң әтраплиқ көк түрк тарихидур."

Профессор доктор әхмәт биҗан әрҗиласун әпәнди мәзкур китабниң наһайити бүйүк бир әсәр икәнликини баян қилип мундақ деди: "бу әң бүйүк вә чоң һәҗимлик бир әсәр болди. Орхун абидилириниң оригиналини қойдум, униң йениға оқулушини бәрдим. Униң йениға мәнисини бәрдим. Китабниң ахириға сөз-ибариләрниң луғитини бәрдим. Шуниң билән чоң һәҗимлик бир әсәр оттуриға чиққан болди.

Әхмәт биҗан әрҗиласун әпәнди орхун абидилирини бурун оқуғанлар билән өзи оқуғанлири оттурисида көп охшимаслиқларниң барлиқини баян қилип мундақ деди:
"мәңгү ташларни башқилар оқуған вақиттиму бәзи йеңилиқларни оттуриға қойған иди. Мән оқуғанлардиму бар. Мәйли мәна җәһәттин болсун, мәйли оқулуши җәһәттин болсун охшимаслиқлар бар. Булардин башқа абидиләрни әдәбий, тарихий вә қанун илми җәһәттинму тәһлил қилип көп йеңи нәрсиләрни оттуриға қойдум. Бу китабта гәрчә көктүрк хақанлиқи мәзгили аңлитилған болсиму, 740-йилида йилида қурулған уйғур дөлити бу дөләтниң үстигә қурулған болғачқа, уйғур дөлитиниң қурулмисини қәдими уйғур тили вә әдәбиятини тәтқиқ қилиш үчүн бу әсәр интайин муһим."

"һөрмәтлик профессор доктор әхмәт биҗан әрҗиласун әпәнди, сиз язған бу әсәр түркологийәгә немә йеңилиқларни қошти?" дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: "бу китабни оқуған киши, орхун абидилириниң тунҗи қетим бунчивала кәң мәнидә тәһлил қилинғанлиқини көрүвалалайду. Болупму әдәбий җәһәттин. Бу мәңгү таш текистлириниң ичидики охшатмилар, мақал-тәмсилләр тоғрисида бәзи тәтқиқатлар елип берилған иди, әмма текистләрниң әдәбий алаһидиликлири мән тәһлил қилғандәк тәһлил қилинмиған иди. Бу текистләрдә аңлитилған тарихи мәлуматлар тоғрисида әтраплиқ тәһлил елип бардим. Булардин башқа җәмийәтшунаслиқ, иқтисадшунаслиқ җәһәттинму тәһлил қилдим. Йәнә бири болса, әсәрниң ахириға мәңгү ташлар тоғрисида һазирғичә елип берилған тәтқиқатларниң тизимликини қойдум. Мәнчә түркологийә тәтқиқатиға көп йеңи мәзмунларни қошти. Болупму көктүркчә текистләрниң әдәбий алаһидилики, көктүрк дөлитиниң қануни, иқтисади вә тарихи тоғрисида көп йеңи мәзмунларни оттуриға қойдум. Тилчиларла әмәс, әдәбиятчилар, тарихшунаслар, иқтисатшунаслар вә қануншунасларму пайдилинишқа тегишлик бир әсәр болди дәп қараймән. Уйғуршунасларму пайдилинишқа тегишлик китаб һесаблиниду."

Германийә гөтиңгән университети оқутқучиси доктор абләт сәмәт әпәнди 1893-йилида көктүрк абидилирини тунҗи қетим томсен оқуп чиққандин кейин, у,текистләрни тарихи җәһәттин тәтқиқ қилишқа әһмийәт бәргән болсиму, әдәбий җәһәттин тәһлил қилинип бақмиғанлиқини, әхмәт биҗан әрҗиласунниң бу тәтқиқатиниң у дәврдики уйғур тарихини тәтқиқ қилиш үчүнму зор әһмийәткә игә икәнликини баян қилди.

Профессор доктор әхмәт биҗан әрҗиласунниң түркологийә тоғрисида язған 19 китаби, йүз парчидин артуқ мақалиси елан қилинған болуп, буниң ичидә уйғур ривайәтлири, һазирқи заман уйғур тили грамматикиси вә түркий тиллар диваниниң әң ахирқи тәрҗимисиму бар.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт