Türkiye samsundiki Uyghur oqughuchilarning medeniyet chédiri xitayning bésimi bilen taqiwétilgen

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2018-05-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye samsunda ötküzülgen medeniyet féstiwalidiki Uyghur oqughuchilarning chédiri. 2018-Yili 5-may.
Türkiye samsunda ötküzülgen medeniyet féstiwalidiki Uyghur oqughuchilarning chédiri. 2018-Yili 5-may.
RFA/Erkin Tarim

Ötken yilidin bashlap xitay hökümiti Uyghurlarni lagérlargha yighip siyasiy öginishke mejburlap, Uyghurlargha élip bériwatqan bésimlarni kücheytkendin buyan türkiyediki "Sherqiy türkistan" ammiwi teshkilatliri we Uyghur oqughuchilarmu türkiyediki herqaysi sheherlerde ötküzülgen körgezmilerde mexsus bölüm échip, Uyghur diyarini, bolupmu Uyghurlarning nöwettiki éghir weziyitini tonushturushqa tirishmaqta. Ötken yili misirdin türkiyening samsun shehirige kélip oquwatqan bir guruppa Uyghur oqughuchi 5-ayning 5- we 6-künliri samsun shehirining jumhuriyet meydanida ötküzülgen, 11-nöwetlik xelq'araliq oqughuchilar uchrishishigha qatniship, Uyghurlarni tonushturuwatqanda, ular achqan chédirning aldida xitay oqughuchilarmu chédir échip Uyghur oqughuchilarni xitay bayriqining astida xitaylar bilen birlikte körgezmige qatnishishqa chaqirghan. Uyghur oqughuchilar xitay bayriqining özlirining bayriqi emeslikini, Uyghur diyarining xitaylar teripidin bésiwélin'ghan zémin ikenlikini ilgiri sürüp, xitay oqughuchilarning teklipini qobul qilmighan. Xitay elchixanisiningmu arilishishi bilen Uyghur oqughuchilarning chédiri taqatquzuwétilgen bolsimu, emma shu küni axsham bir guruppa türk oqughuchi xitay oqughuchilar achqan chédirgha kirip, nerse kéreklirini élip tashlap, uning ornigha Uyghurlar tonushturulghan buyumlarni qoyghan.

Biz bu heqte tepsiliy melumat igilesh üchün, xelq'ara oqughuchilar uyushmisi samsun shöbisi achqan körgezmide Uyghur chédirini achqan enwer semet bilen téléfon söhbiti élip barduq.

U, resmiy teklipke bina'en qatnashqan xelq'araliq oqughuchilar uchrishishigha xitay elchixanisining arilishishi bilen bu chédirni taqashqa mejburlan'ghanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Bu pa'aliyet türkiyening herqaysi wilayetliride ötküzülüwatqan 11-nöwetlik xelq'araliq oqughuchilar uchrishishi idi. Oqughuchilar uyushmisi bizni bir ay burun teklip qilghan idi. Bu teklipke bina'en biz 5-chésla shenbe küni etigen 8 yérimda körgezme meydanigha barduq. Kelginimizde chédirimizning aldida xitay oqughuchilarmu chédir échiwaptu. Xitay oqughuchilirining wekili, biz xitay elchisini bu pa'aliyetke teklip qilghan. U, kelse bolmaydu, méni qiyin ehwalgha chüshürüp qoymanglar dédi. Men siler bizning wetinimizni bésiwaldinglar. Siler bilen oxshash chédirda qilmaymiz, silerning bayriqinglarning astigha kirmeymiz, dédim. U waqitqiche körgezme bashlinip ketti. 2 Sa'etkiche nurghun kishi bizning chédirgha kirip, resimlerge chüshüshke bashlidi".

Uyghur oqughuchi enwer semet ependi buni körgen xitay oqughuchilarning enqerediki xitay elchixanisigha téléfon qilip, ishni chongaytidighanliqini éytip özlirini Uyghur chédirini étiwétishke mejburlighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Xitay elchixanisi arqiliq bu pa'aliyetni uyushturghuchilargha téléfon qildurdi. Körgezmini uyushturghan teshkilatning mes'uli manga, xitay elchixanisi bizge téléfon qildi. Ular bu mesilini chongaytimiz dewatidu. Xitay oqughuchilar bilen Uyghur oqughuchilar kéliship mesilini hel qilmisa bolmaydu dégenlikini dédi. Xitay oqughuchilar bizni xitay chédirigha bérip bille qatnishishqa teklip qildi. Biz qobul qilmiduq".

U, türk teshkilatining mes'ullirining özlirige idiyewi xizmet ishlep chédirni waqitliq étiwétishke zorlighanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Türkiyening munasiwetlik idarilirining ademliri kélip؛ biz silerning dewayinglarni qollaymiz. Xapa bolmanglar, silerge bashqa bir künni békitip béreyli. Bügün chékinip tursanglar, dédi. Bizni qiyin ehwalgha chüshürüp qoymisanglar, dédi. Bezi Uyghur balilarmu bizge téléfon qilip, bu ishtin tüpeyli samsunda oquwatqan Uyghur oqughuchilarning pasportini xitay elchixanisi bikar qiliwétidiken dégen geplerni dédi. Men xitaydin qorqqanliqim üchün emes, türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwet buzulup ketmisun dep waqitliq bügün étiwétimen, emma ete yene achimen dep chédirni taqiwettim, bu türk ammisining qattiq naraziliqigha uchridi".

Uning éytishiche shu küni kéchisi 15 etrapida türk oqughuchi xitay oqughuchilar achqan chédirgha bérip, xitayni tonushturidighan buyumlarni tashliwétip, ornigha Uyghurlarni tonushturidighan buyumlarni qoyup qoyghan.

Biz bu heqtiki köz qarishini igilesh üchün bu pa'aliyetni uyushturghan türkiye xelq'araliq oqughuchilar uyushmisi samsun shöbisi re'isige téléfon qilghan bolsaqmu, u ikki dölet otturisidiki diplomatiyelik munasiwetni nezerde tutup, bu mesile toghrisida pikir bayan qilishni xalimaydighanliqini éytti.

Uyghurlar türkiyede 1954-yilidin bashlap xitaygha qarshi naraziliq pa'aliyetliri ötküzüp kelmekte. 2009-Yilidiki "5-Iyul ürümchi weqesi"din kéyin türkiyede Uyghurlar toghrisidiki pa'aliyetler mezmun jehettin kéngiyipla qalmastin shekil jehettinmu her xillishishqa bashlidi. Uyghur oqughuchilarning köpiyishige egiship, xelq'araliq oqughuchilar uchrishishlirida Uyghurlarni tonushturidighan körgezmiler échilishqa bashlidi. Bu xil pa'aliyetler bügün'giche xitaylarning tosqunluqigha uchrap baqmighan bolsimu, türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwetning küchiyishige egiship, xitay elchixanisi xitay oqughuchilarghimu körgezme achquzup, Uyghur oqughuchilarning pa'aliyetlirini tosushqa bashlidi. Bu némining béshariti? bundaq ishlar bundin kéyin yene dawamlisharmu? dégen'ge oxshash so'allargha jawab tépish üchün türkiye istratégiyelik chüshenchiler instituti mutexessisi doktor erkin ekrem ependi we bu pa'aliyetni uyushturushqa yardem qilghan sherqiy türkistan ma'arip we hemkarliq jem'iyiti yashlar komitéti mes'uli abdusalam teklimakan ependiler bilen téléfon söhbiti élip barduq.

Doktor erkin ekrem ependi xitayning "Yéngi yipek yoli" pilani üchün türkiyening muhim ikenlikini, bundin kéyin Uyghurlarning pa'aliyetlirini tosushning dawamlishidighanliqini bayan qildi.

Abdusalam teklimakan ependi bolsa xitayning türkiyege singip kirip, Uyghurlarning pa'aliyitini tosushqa tirishiwatqanliqini, emma muweppeqiyetlik bolalmaydighanliqini, chünki Uyghurlarning dewasining heqliq dewa ikenlikini bayan qildi.

Süriyedin kelgen oqughuchilarnimu qoshqanda hazir türkiyediki aliy mekteplerde oquwatqan chet'ellik oqughuchilarning sani 100 minggha yetken bolup, Uyghur oqughuchilarning sani 1500 etrapida iken. Merkizi istanbulda turushluq türkiye xelq'araliq oqughuchilar uyushmisi oqughuchilarning öz'ara chüshinish we medeniyet almashturushini emelge ashurushi üchün türkiyening herqaysi sheherliride oqughuchilar uchrishishi ötküzmekte. Bulargha Uyghur oqughuchilarmu aktip ishtirak qilmaqta.

Toluq bet