Türk yashliri arisida Uyghur mesilisige bolghan qiziqish barghanséri kücheymekte

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2016-03-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye hajettepe uniwérsitéti oqutquchisi we istratégiyilik chüshenche instituti mutexessisi doktor erkin ekrem ependi doklat bermekte. 2016-Yili 13-mart, enqere.
Türkiye hajettepe uniwérsitéti oqutquchisi we istratégiyilik chüshenche instituti mutexessisi doktor erkin ekrem ependi doklat bermekte. 2016-Yili 13-mart, enqere.
RFA/Erkin Tarim

13-Mart küni "Ötüken zhurnili" ning enqerediki shöbisi mes'ulliri "Sherqiy türkistanning istratégiyelik ehmiyiti we sherqiy türkistan mesilisi" témisida doklat bérish yighini ötküzdi. Doklat bérish yighinigha türkiyening herqaysi üniwérsitétlirida oquwatqan oqughuchilar we toluq ottura mektep oqughuchiliri ishtirak qildi. Yighinda türkiye xajettepe uniwérsitéti oqutquchisi we istratégiyelik chüshenche inistitüti mutexessisi doktor erkin ekrem ependi doklat berdi.

Doktor erkin ekrem ependi doklatida"Rastinila sherqiy türkistanda mesile barmu" dep özige so'al qoyup mundaq jawab berdi: "Ötken yili ramzan éyida türk jama'etchilikide, sherqiy türkistanda mesile barmu yoq dep köp munazire boldi. Bashta Uyghurlargha éghir bésim bar iken dep anglitildi. Kéyin türkiye re'is jumhuri unchiwala emes iken, xata melumat aptimiz dédi. Kéyin i xa xa yeni insaniy yardem weqpi sherqiy türkistan toghrisida doklat teyyarlap nurghun mesililer barliqini otturigha qoydi. Arqidin anatoliye xewer agéntliqi muxbiri ürümchige bérip namaz qiliwatqan kishilerning resimlirini tartip kélip Uyghurlar ibaditini qilalaydiken dep xewer yazdi. Eslide xewerni diqqet bilen oqusaq, xewerdin Uyghurlargha diniy bésim élip bériliwatqanliqini yene biliwalghili bolidu. Türkiye hökümitide eslide sherqiy türkistan mesilisi bashqilar dégendek chong mesile emes iken dégen bir tesirat peyda bolup qaldi."

Doktor erkin ekrem ependi doklatida xitay hökümiti bergen melumatlargha tayinip turup, Uyghur mesilisining nahayiti chong bir mesile ikenlikini bayan qilip mundaq dédi: "Ürümchi hökümiti 2014-yili 5-ayning 23-küni sherqiy türkistanchilargha qattiq zerbe bérish dolqini qozghap, bir ay ichide 32 guruhni yoq qilghanliqini, 315 kishini jazalighanliqini, 13 kishige ölüm jazasi bérip ijra qilghanliqini deydu. Buningda 6 saqchi, 10 yardemchi saqchi ölgen. Bu sherqiy türkistanda mesile barliqining bir ispati. Yene aptonom rayonluq hökümet bir bayanatida, 2014-yili 5-ayning 23-künidin 2015-yili 4-ayning 30-künigiche bolghan ariliqta 181 teshkilatni yoqatqanliqini, 2014-2015-yillirida 558 weqe basturulghanliqini, 778 kishining jazalandurulghanliqini jakarlighan. Bundaq misallarni köplep élish mumkin. Buningdin sherqiy türkistanda mesilining qanchilik zor ikenlikini körüwalalaymiz."

Doktor erkin ekrem ependi xitay dölitining 12 dölet bilen chégridash ikenlikini, buning ichide 8 döletning sherqiy türkistan bilen chégrash ikenlikini, sherqiy türkistan xitayning quruqluq arqiliq gherbke échilghan derwazisi ikenlikini, bulardin bashqa ottura asiya döletliridin xitay sétiwéliwatqan tebi'iy gaz turubilirining sherqiy türkistandin ötidighanliqini, bu jehetlerdin élip éyitqandimu sherqiy türkistanning istratégiyelik ehmiyitining zor ikenlikini bayan qildi.

U, döklatida yene xitayning tereqqiy qiliwatqan chong dölet ikenlikini, énirgiyesining köp qismini sherqiy türkistandin élip kétiwatqanliqini, bu jehetlerdin élip éyitqandimu sherqiy türkistanning xitay üchün zor ehmiyetke ige ikenlikini bayan qildi.

Doklat axirlashqandin kéyin doktor erkin ekrem ependi oqughuchilarning so'allirigha jawab berdi.

Biz yighin axirlashqandin kéyin bu pa'aliyetni uyushturghan "Ötüken zhurnili" enqere wekili semre kiriz we oqughuchilargha mikrafonimizni uzattuq. Semre kiriz ependi bu yighinni uyushturushtiki meqsiti toghrisida toxtilip mundaq dédi: "Biz musteqil bolghan we musteqil bolalmighan türkiy xelqlerni tonutush üchün doklat bérish pa'aliyiti bashlatqan iduq. Bügün sherqiy türkistan toghrisida ötküzduq. Bizning bu doklat bérish yighinlirini ötküzüshimizdiki meqset. Jenubiy ezerbeyjan mesilisige ige chiqqan'gha oxshashla sherqiy türkistan mesilisigimu ige chiqish. Biz xitayning Uyghur qérindashlirimizgha qiliwatqan bésim we assimilyatsiye siyasitini bizge qiliwatqan zulum dep qaraymiz. Sherqiy türkistan dewasi dégen waqtimizda biz türk yashliri hayajanlinimiz, chünki sherqiy türkistan bizning atalirimiz kelgen zémin."

U, bu doklat bérish yighinining özliri üchün nahayiti paydiliq bolghanliqini bayan qilip, yene mundaq dédi: "Bu doklat bérish yighini yashlirimizning melumat igisi bolushi üchün intayin paydiliq boldi. Biz pa'aliyetchi bolush süpitimiz bilen sherqiy türkistan toghrisida kochilarda her xil pa'aliyetlerni qilip kéliwatimiz. Bundin kéyinmu sherqiy türkistan üchün pa'aliyet élip bérishni dawamlashturimiz."

Tughche köse isimliq toluq ottura mektep oqughuchisi "Sherqiy türkistanning istratégiyelik ehmiyiti we sherqiy türkistan mesilisi" mawzuluq doklat bérish yighinida köp nerse ögen'genlikini bayan qilip mundaq dédi: "Men toluq ottura mektep 11-sinip oqughuchisi. Biz Uyghurlar heqqide peqetla intérnéttin, tor betliridin tapqan az bir nersini bilettuq. Emma bügün köp nerse öginiwaldim. Bundin kéyin sherqiy türkistan toghrisida téximu köp izdinimen."

Qimmetlik radi'o anglighuchilar, türkiyediki turanchilar we türkchiler jem'iyitining bashqurushidiki "Ötüken" zhurnilining bu qétimqi pa'aliyitige oxshash yighinlar netijiside, türkiyede yashlar arisida Uyghur mesilisige qiziqish künsayin kücheymekte. Yash pa'aliyetchiler dawamliq halda Uyghurlar toghrisida doklat bérish yighini, körgezme échishqa oxshash her xil pa'aliyetlerni ötküzmekte.

Qimmetlik radi'o anglighuchilar, bu doklat bérish yighini "Ötüken zhurnili" ning enqerediki tarqitish ishxanisi teripidin uyushturulghan. "Ötüken zhurnili" 1964-yili büyük mutepekkur nihal atsiz teripidin neshr qilinishqa bashlighan siyasiy zhurnal bolup, kéyin bir mezgil toxtap qalghan bolsimu, yéqindin béri qayta neshr qilinishqa bashlighan. Hazir türkiyede 45 wilayette tarqitish ishxanisi bar bolup, zhurnalda milletchilik idiyisi toghrisidiki maqalilerdin sirt, türkiy milletlerning tili, tarixi we edebiyati toghrisidiki maqalilergimu yer bérilidiken. Bu zhurnal oqurmen yashlirini yighip her da'im musteqil bolghan we bolalmighan türkiy milletler toghrisida doklat bérish yighinliri ötküzmekte.

Toluq bet