Ibrahim qilich: türkler üchün “Sherqiy türkistan köngüldin yiraq bolmisun”

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2018.05.30
meschit-nazaret-tekshurush-aparat-1.jpg Uyghur élida kocha, mehelle we meschitlerni közitish üchün bulung puchqaqlargha ornitilghan közitish apparatlirining biri. 2010-Yili 2-iyul, ürümchi.
AFP

Musulmanlarning muqeddes éyi ramazanda türkiyediki axbarat wasitiliride Uyghur mesilisige arqa-arqidin orun bérilishke bashlidi.

25-May küni türkiyediki eng chong tor gézitliridin biri bolghan “Dirilish géziti” de “Sherqiy türkistan köngüldin yiraq bolmisun” mawzuluq obzor élan qilindi. Obzor mundaq bashlan'ghan: “Burun dunyaning herqaysi jayliridiki musulmanlar toghrisida melumat igilesh mumkin emes idi. Bu heqte metbu'atlarda melumat bolmighachqa radiyolardin bu heqte uchur igileshke tirishattuq”.

Maqale aptori ibrahim qilich ependi öz obzorida bügünki künde gerche téxnologiye tereqqiy qilghan bolsimu, Uyghur diyaridin xewer igileshning intayin qiyin ikenlikini tekitlep mundaq dep yazidu: “Téxnologiye köp tereqqiy qilghan bolsimu, lékin bizning ölchimimizge toshudighan toghra xewerni igiliyelmeywatimiz. Bezi waqitlarda köp sanda oydurma xewerlernimu uchritimiz. Yalghan xewerlerning köpini xitay kommunist hökümitining tarqitiwatqanliqi toghrisida melumat igiliduq. Bundaq bir ehwal astida xata, yalghan we oydurma xewerler kallimizni qaymuqturmaqta. Bu ehwal kishilerning sherqiy türkistan mesilisige bolghan qiziqishigha tosalghu bolmaqta”.
U, obzorida sherqiy türkistan toghrisida türkiyede xitayni maxtap yézilghan xewer bilen xitayni düshmen qilip körsitidighan xewerlerning köplükini, xewer ölchimige toshudighan toghra xewerlerning az ikenlikini ilgiri sürgen. U, obzorida xitay dölitining diktatoriliq tüzümi bilen bashquruluwatqanliqini, shunga Uyghurlar diyari toghrisida toghra melumat igileshning qiyin ikenlikini ilgiri sürgen.

Ibrahim qilich ependi “Dirilish géziti” de élan qilin'ghan “Sherqiy türkistan köngüldin yiraq bolmisun” mawzuluq obzorida qandaq bolushidin qet'iynezer Uyghur diyarida yüz bériwatqan tiragédiyelerni, u jaydiki Uyghurlar duch kéliwatqan türlük qiyin mesililerni “Inkar qilishqa bolmaydighanliqi” ni bayan qilip mundaq dep yazghan: “Qandaq bolushidin qet'iynezer sherqiy türkistanda zulum we bésimning barliqi inkar qilghili bolmaydighan bir heqiqet. Kommunist xitay teripidin ishiki étiwélin'ghan sherqiy türkistanda nechche kishining lagérda, nechche kishining türmide, nechche kishining xitayning ichki rayonlirigha élip kétilgenliki éniq emes.”

U, obzorida xitay hökümitining Uyghur we qazaqlargha yürgüzüwatqan chékidin ashqan bésim siyasitining künsayin éshiwatqanliqini, xelq'ara islam konférensiyesi teshkilatigha oxshash chong xelq'araliq islam döletliri teshkilatlirining sherqiy türkistan mesilisige köngül bölmeywatqanliqini, ularning diqqitini tartish üchün Uyghurlar diyaridin toghra we ishenchlik melumatlarni igilep tarqitish kéreklikini tekitligen.

Biz obzor heqqide téximu tepsiliy melumat igilesh üchün mezkur obzorning aptori ibrahim qilich ependige téléfon qilghan bolsaqmu köz qarashlirini obzorda bayan qilghanliqini ilgiri sürdi.

Uyghur élidiki yépiq “Terbiyelesh lagérliri” namidiki yighiwélish lagérliri mesilisi otturigha chiqqandin buyan köpligen xelq'araliq metbu'atlar bu heqte türlük xewer analizliri we tepsilatlarni élan qilip, yüz minglighan Uyghur we qazaqlarning bu lagérlargha solan'ghanliqi hem bu lagérlardiki qiyin-qistaq hem mejburiy ménge yuyush heriketliri heqqidiki sirlar pash bolushqa bashlidi. Buning tesiride bu heqte türkiye metbu'atliridimu bir qisim obzorlar we uchurlar élan qilinishqa bashlidi.

Lékin, amérika hökümiti, amérika diniy ishlar komitéti we bir qisim amérika parlamént ezaliri hem xelq'araliq insan hoquqi teshkilatliri Uyghurlargha qaritilghan bu xil saqchi döliti tüzümini tenqid qilishni dawamlashturuwatqan bolsimu, biraq hazirghiche Uyghurlar bilen étnik we dini qérindashliqqa ige türkiye hökümiti yaki parlaménti bu mesililer heqqide héchnéme démidi. Xelq'araliq islam teshkilatliridinmu héchqandaq inkas chiqmay kelmekte idi. Bu nuqta Uyghur teshkilatliri we közetküchilerning diqqitini qozghimaqta.

Buning sewebi ibrahim qilich éytqandek hökümetler we xelq'ara islam konférénsiyesige oxshash teshkilatlarni toghra uchur bilen teminlesh bilenla munasiwetlikmu?
“Uyghurnét tor géziti” ning mes'uli hamut köktürk ependi bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, ibrahim qilich ependining “Sherqiy türkistan köngüldin yiraq bolmisun” mawzuluq maqaliside mewjut mesilige toghra di'agnoz qoyulghanliqini tekitlidi.

U néme üchün türkiye hökümiti we musulman teshkilatliridin hazirghiche Uyghurlar weziyiti heqqide birer inkas chiqmighanliqi heqqide öz qarishini otturigha qoydi.

Enqerediki türkiye istratégiyelik chüshenchiler instituti mutexessisi, doktor erkin ekrem ependi aptor obzorida éytqandek türkiyede bezi kishilerning xitayni reqib dep qaraydighanliqini, bezi kishilerning bolsa xitayni yaxshi köridighan hadisilerning mewjutluqini bayan qildi.

Doktor erkin ekrem ependi melum bir dölet yaki melum bir shirket bir mesilige qarita siyaset belgilep chiqish üchün toghra melumatqa ige bolushi kéreklikini, shunga obzorchi otturigha qoyghanlarning toghra ikenlikini bayan qildi.

Erkin ekrem türkiye hökümitini we yaki xelq'ara islam konférensiyesi we yaki bashqa xelq'araliq musulman teshkilatlirini toghra uchurlar bilen teminligendila ular Uyghur weziyitige köngül bolushi mumkinmu-yaki mumkin emesmu dégen nuqtida tehlil yürgüzdi.

Ilgiri türkiyediki dangliq gézitlar Uyghurlar heqqide xéli uchurlarni we maqalilerni élan qilghan bolsimu, emma yéqinqi yillar ichide türkiye bilen xitay munasiwetlirining qoyuqlishishi netijiside bu xil metbu'at pa'aliyetliri bir'az passiplashqan idi. Emma yéqinqi bir qanche aydin buyan buning yene aktiplishiwatqanliqi melum bolmaqta.

“Sherqiy türkistan köngüldin yiraq bolmisun” mawzuluq obzor ene shu xildiki maqalilerning biridur. Mezkur obzor türkiye yazghuchilar jem'iyitining tor bétidimu élan qilin'ghan. Obzorchi ibrahim qilich ependi 2009-yilidin tartip Uyghurlar toghrisida köp sanda obzor yézip élan qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.