Yaponiyelik türkolog osawa mongghuliyede yéngidin ikki parche menggü tash bayqidi

Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2013-07-25
Élxet
Pikir
Share
Print
"Asahi shinbun" gézitige chiqirilghan türk xanliqigha a'it ghayet zor chongluqtiki ikki parche qebre téshi bayqalghanliqi toghrisidiki süret. 013-Yili 15-iyul.
"Asahi shinbun" gézitige chiqirilghan türk xanliqigha a'it ghayet zor chongluqtiki ikki parche qebre téshi bayqalghanliqi toghrisidiki süret. 013-Yili 15-iyul.
RFA/Qutluq

Yaponiye "Asahi shinbun" gézitining 17 iyuldiki xewirige qarighanda, yaponiye osaka uniwérsitétining proféssori türkolog osawa takashi 15-iyul küni mongghuliyening sherq teripidin 8-esirge tewe bolghan qedimki türk xanliqigha a'it ghayet zor chongluqtiki ikki parche qebre téshini bayqighan.

Yaponiye osaka uniwérsitétining proféssori osawa takashi qedimki türk tarixi tetqiqatchisi bolup, uning éytishiche, yéngidin bayqalghan bu ikki parche qebre téshi qedimiy türk tarixini tetqiq qilishta,bolupmu türk xanliqining xitayning suy, tang sulaliliri bilen bolghan munasiwetlirini we shundaqla türk xanliqining ottura asiyani igilishidin ibaret, bu xanliqning siyasiy we qanuniy jehettiki qurulmisini tetqiq qilishta muhim ehmiyetke ige dep qarilidiken.

Xewerde déyilishiche, yaponiyelik türkolog proféssor osawa takashi bilen mongghuliye ijtima'iy penler tetqiqat akadémiyisining arxé'ologiye tetqiqat merkizi birlikte bu qebre tashlirini bayqighan. Qebre tashliri mongghuliyening ulanbatorgha töt yüz kilométir kélidighan dongo'in shiré'é dégen jayidin bayqalghan. Dongo'in shiré'é délgérkha'an téghigha yéqin jay bolup, ulanbatorning jenubiy sherq teripige toghra kélidiken.

Xewerde, qebre téshining bir parchisining uzunluqi töt métir, kengliki üch métir déyilgen. Xewerde yene, qebre téshi jem'iy yigirme qurdin,2832 xettin terkib tapqan. Bu yéziq qedimki türk yéziqi dep körsitilgen.

Proféssor osawaning bildürüshiche, qebre téshigha yézilghan xetlerde asasliqi ölgen kishining hesriti bayan qilin'ghan bolup, "Ah,méning a'ilem!", "Ah méning tupriqim!" dégendek menilerde yézilghan.

Türkolog osawaning qarishiche, qebre téshigha yézilghan xetlerning mezmunidin qarighanda, bu, türk xanliqining ikkinchi impératori aséna (ashna)ning jemetining qebre téshi dep höküm qilishqa bolidiken.

Xewerde köktürk xanliqi bolsa, ottura asiyadiki eng qedimki charwichi köchmen xelqler bolup, ularning öz aldigha til we yéziqi bolghan dep qeyt qilin'ghan.

Xewerde, türk xanliqigha a'it hazirghiche tépilghan qebre tashliridin bilge qaghan menggü téshi, költékin menggü téshi we tunyuquq menggü téshi qatarliq qedimki menggü tash yadikarliqliri bundin 120 yil burun mongghuliyening ottura qismidin tépilghan dep körsitilgen.

Xewerde köktürk xanliqining tarixi 552-yili tunji türk impériyisi qurulghandin kéyin bashlan'ghanliqi bildürülgen.

Xewerde, kök türk xanliqi suy sulalisi teripidin ikkige bölünüp, sherq türk impériyisi tang sulalisige boysundurulghan. 630-Yili tang sulalisidin ayrilip chiqip ikkinchi qétim türk impériyisini qurghan déyilgen.

Xewerde yene 744-yili qurulghan Uyghur xanliqimu alahide tilgha élin'ghan.

Yaponiyelik türkolog proféssor osawa teripidin mongghuliyede bayqalghan bu qebre téshi toghrisida öz qarashlirini bayan qilghan yamaguchi bu heqte toxtilip mundaq dédi:
-Proféssor osawa ependi yaponiye we xelq'arada közge körün'gen türkologlardin biri, u bu qétim mongghuliyede yéngidin bayqighan qebre téshi, elwette türkologiye sahesidiki yéngi bir bayqash bolup, bu bayqash türkologiye sahesidiki qedimki qebre téshi yadikarliqlirini tetqiq qilishni bir qedem ilgiri süridu dep qaraymen.

Biz bu munasiwet bilen ilgiri mongghuliyege bérip qedimki qebre tashlirini ziyaret qilghan, türkiye haji tépe uniwérsitétining tarix penliri oqutquchisi doktor erkin ekrem bilen yéngidin tépilghan bu qebre tashliri toghrisida téléfon söhbiti élip barduq. Doktor erkin ekrem bu heqte toxtilip ötti.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Toluq bet