Әхмәт биҗан әрҗиласун: “түркийә һөкүмити уйғурлар тартиватқан зулумға инкас қайтуруши шәрт”

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2018.08.28
yengichagh-uyghur-maqale.jpg Ғази университети оқутқучиси профессор әхмәт биҗан әрҗиласун язған “уйғурлар” мавзулуқ обзор “йеңичағ” гезитидә елан қилинди.
yenicaggazetesi.com.tr

Тонулған түрколог, әнқәрәдики ғази университети оқутқучиси профессор әхмәт биҗан әрҗиласун язған “уйғурлар” мавзулуқ обзор “йеңичағ” гезитидә елан қилинди. 26-Авғуст күни елан қилинған мақалә мундақ башланған: “ахмәт хақан әпәндиниң 18-авғуст күни елан қилинған мақалисини оқуп уйғур паҗиәсидин хәвәрдар болдум. Мәзкур обзорда б д т ирқий айримичилиқниң һәр түрлүк шәкиллирини йоқитиш комитетиниң билдүрүшичә, хитай қурған ‛натсистлар лагерлирида‚ бир милйон әтрапида уйғур тутуп туриливетипту. Обзорчи зәйнәп гүрҗанли ханимму 20- авғуст күни ‛сөзчи” гезитидә елан қилған обзорида буни оттуриға қойған иди. Түркийә, хитай билән һәмкарлишидиған болса вә бу һәмкарлиқни түрк дөлитиниң абруйиға яришидиған һалда елип бармақчи болса, түркийә һөкүмити, хитайниң уйғурларға елип бериватқан бесим сияситигә инкас қайтуруши шәрт”.

Тонулған түрколог, профессор әхмәт биҗан әрҗиласун “уйғурлар” мавзулуқ обзорида уйғурларниң парлақ мәдәнийәт яратқан түркий милләт икәнликини, тарихта көп қетим дөләт қурғанлиқини мисал билән баян қилған. У, мақалисидә мав зедоң рәһбәрликидики коммунист хитай һакимийити шәрқий түркистанни бесивалғандин кейин уйғурлар вә қазақларниң қирғин қилғанлиқини, хитайниң һазирму бу сияситини давамлаштуруватқанлиқини илгири сүргән.
У, обзориниң ахирида түрк һөкүмитиниң уйғурлар тартиватқан зулумни нәзәрдин сақит қилмаслиқи керәкликини баян қилип мундақ дәп язған: “уйғурларниң түркийәгә қечип келәлигән рәһбәрлиридин мәмтимин буғра билән әйса йүсүп алптекин өмүр бойи шәрқий түркистан дәвасини дуняға тонутушқа тиришти. Бүгүн түркийәдә көп санда уйғур вә қазақ яшимақта, уларму шәрқий түркистан дәваси үчүн хизмәт қилмақта. Түркийә, хитай билән мунасивитини күчәйтиватқан бүгүнки күндә түркийә һөкүмити уйғурларниң тарихи арқа көрүнүши билән уйғурлар дучар болуватқан мисли көрүлүп бақмиған зулумни нәзәрдә тутуши керәк. Университетлар вә бәзи идарә җәмийәтләрдә өткүзүлгән ‛шәрқий түркистан‚ һәққидики йиғинларни, хитай әлчиликиниң бесими билән бикар қиливатқан, дөләт телевизийәсидә ‛шәрқий түркистан‚ намини ишлитишкә рухсәт қилмайватқан түркийә һөкүмити, хитай билән қандақму виҗданлиқ мунасивәт орниталайду? тоғрисини ейтсам буни билип беқишни халаймән”.

Профессор доктор әхмәт биҗан әрҗиласун әпәнди: “бурун уйғур мәсилиси тоғрисида һөкүмәт инкас қайтурмисиму өктичи партийәләр түркийә парламентида уйғур мәсилисини оттуриға қоятти. Һазир сизму обзориңизда баян қилип өткәндәк бир милйон әтрапида уйғур лагерларда әмма өктичи партийәләрму инкас қайтурмайватиду, буниңға қандақ қарайсиз?” дегән соалимизға у, мундақ җаваб бәрди: “өктичи партийәләрдин җумһурийәт хәлқ партийәси парламент әзаси гүрсәл текин бу мәсилисини оттуриға қойди. Әмма өктичи партийәләр йетәрлик дәриҗидә оттуриға қоймайватиду. Уйғур мәсилисини немә үчүн оттуриға қоймайду, бәлки өзлири үчүн дегүдәк пайдилиқ әмәсму буни билмәймән”.

Профессор доктор әхмәт биҗан әрҗиласун әпәнди ата-анилири, уруқ-туғқанлири лагерға соланған түркийәдики уйғурларниң түркийәдә җамаәт пикири пәйда қилиши керәкликини баян қилип мундақ деди: “җамаәт пикири топлашқа тиришиш керәк. Мәсилән йеқинлири соланған кишиләр, уларниң рәсимлири билән кишиләрниң көзигә көрситиш керәк дәп ойлаймән”.

Әнқәрәдики истратегийәлик чүшәнчиләр институти мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди тонулған түрколог әхмәт биҗан әрҗиласун язған обзордики көз қарашларниң бир қисим түрк хәлқиниң көз қариши икәнликини баян қилди.

Доктор әркин әкрәм әпәнди түркийә һөкүмити 5-июл үрүмчи вәқәсидә хитайға инкас қайтурғандәк, инкас қайтурмайдиғанлиқини, әмма йошурун һалда болсиму хитай һөкүмитигә дейиши мумкинликини баян қилди.

Әхмәт биҗан әрҗиласун оқуғучилиқ вақтидин тартип уйғур мәсилисигә көңүл бөлүп кәлгән кишиләрдин бири болуп, у оқутқучилиқ һаяти бойичә “қутадғу билиг”, уйғур хәлқ чөчәклири тоғрисида көп санда мақалә вә китаб йезип нәшр қилдурған. У, бесим аталайдин кейин иккинчи қетим “дивани луғатит түрк” ни түркчигә тәрҗимә қилған. У, 1994-йилидин 2000-йилиғичә түркийә тил тәтқиқат идарисиниң башлиқи болуп вәзипә өтигән мәзгилдә, хитай әлчиликиниң бесимиға қаримастин түркийәдики шәрқий түркистан аммиви тәшкилатлириниң паалийәт елип бериши үчүн мәйдан һазирлап бәргән кишидур.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.