Харвард университетида “уйғур миллити” намлиқ китаб нәшр қилинди

Мухбиримиз әзиз
2016.04.01
uyghur-nation-milliti-david-brophy.jpg Дейвид брофийниң “уйғур миллити: хитай-русийә чеграсида ислаһат вә инқилаб” намлиқ китаби
Photo: RFA


Америкидики харвард университети нәшрияти 30 - март күни дейвид брофийниң уйғур тарихиға беғишланған тунҗи китаби “уйғур миллити: хитай-русийә чеграсида ислаһат вә инқилаб” ни нәшр қилди. Аптор бу әсиридә 1920 - йиллардин кейинки уйғур миллий кимликиниң һасил болуши һәмдә униң шу дәврдики уйғур милләтчилик идийисигә қандақ тәсир көрсәткәнликини нуқтилиқ мулаһизә қилған.

Австралийә седний университетиниң лектори дейвид брофий өзиниң уйғур тарихи вә мәдәнийитигә даир бир қатар мақалилири билән йеқинқи йилларда көзгә көрүнүшкә башлиған яш тарихшунасларниң бири. У 2012- йили харвард университетида оттура асия тарихи бойичә докторлуқ унвани алғандин кейин, австралийә дөләтлик университетида икки йиллиқ пост докторлуқ тәтқиқати билән шуғулланған. 2014- Йилидин буян седний университетида оқутқучи болуп ишләватиду.

“уйғур миллити” намлиқ китабниң аптури дейвид брофий
“уйғур миллити” намлиқ китабниң аптури дейвид брофий

Дейвид брофейниң тонуштурушичә, уйғур миллий кимлики вә “уйғур” нами милади 11 - әсирниң ахирлиридин башлап тәдриҗий унтулушқа башлиған. Кейинчә тарим вадисидики бостанлиқларни асас қилған юрт кимлики буниң орнини игилигән. Чар русийәниң оттура асияға кеңийиши һәмдә кейинки вақитларда совет өктәбир инқилабидин кейин барлиққа кәлгән сиясий муһитниң нәтиҗисидә бу райондики түркий тиллиқ миллий тәркибләр омумий җәһәттә бир түркий топ болуштин айрим гәвдә болуп айрилип чиқишқа йүз тутқан. Шу қатарда “уйғур” нами вә уйғур миллий кимлики мәсилисиму йәрлик зиялийлар арисида күнтәртипкә қоюлушқа башлиған. Бу болса мәзкур әсәрниң барлиққа келишидики омумий арқа көрүнүш болуп хизмәт қилған. Биз бу һәқтә техиму тәпсилий мәлумат елиш үчүн әсәр муәллипи дейвид билән телефонда сөһбәтләштуқ. У бу қетимқи сөһбәттә өзиниң соалларға уйғурчә җаваб беришни халайдиғанлиқини ейтти.


Китабниң қошумчә мавзусида алаһидә гәвдиләндүрүлгән “инқилаб вә ислаһат” һадисисиниң шу вақиттики уйғурлар җәмийитигә қандақ тәсир көрсәткәнликини сориғинимизда у буниң рошән характердә болғанлиқини тәкитлиди.

1930 - Йилларда әвҗ алған “җәддичилик”, йәни “йеңичә маарип” һәрикити һәмдә униң шу вақиттики уйғур җәмийитигә көрсәткән тәсири һәққидә у бу һәрикәтниң бәзи өзгичә характергә егә икәнликини билдүрди.

У, шу вақитлардики мурәккәп тарихий шараитта русийә болшевиклири вә осман империйисиниң уйғурлар райониға көрсәткән тәсири һәққидә тохтилип, буниң мәлум сиясий арқа көрүнүшкә игә икәнликини тәкитлиди.

1930 - Йиллардики совет иттипақиниң алақидар сиясәтлири вә хәлқара вәзийәтниң шу вақиттики уйғурларниң мустәқиллиқ күрәшлиригә қандақ пикирдә болғанлиқи һәққидә у буниңда бәзи мурәккәп әһвалларниң мәвҗутлуқини тилға алди.

Дейвид брофейниң мәзкур әсири уйғурлар тарихиниң толиму мурәккәп бир дәври һәққидики мулаһизә болғачқа, бу һәқтики тәтқиқат көп хил тиллардики архип материяллириға, шундақла биринчи қол мәнбәләргә четилиду. Бу җәһәттә у өзиниң уйғур, түрк, рус, хитай, фарс, татар, манҗу, герман, фирансуз қатарлиқ тилларни өгәнгәнликидәк артуқчилиқидин пайдилинип, бу тиллардики материяллардин толуқ пайдиланған һәмдә бу саһәдә толиму әһмийәтлик бир әмгәкни вуҗудқа чиқарған. Биз униң буниңдин кейинки тәтқиқатиға техиму зор утуқлар тиләп зияритимизни ахирлаштурдуқ.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.