Уйғур ели язғучилириниң әсәрлири қазақистанда кәң даиридә тонуштурулмақта

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016-08-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур зиялийлири язғучилар иттипақида. 2016-Йили, алмата.
Уйғур зиялийлири язғучилар иттипақида. 2016-Йили, алмата.
RFA/Oyghan

Мәлумки, қазақистан уйғурлириниң һаяти, турмуш-тирикчилики вә тәқдири тарихий, мәдәнийити, роһий җәһәттин уйғур елидики қан-қериндашлири билән чәмбәрчас бағланған болуп, бу, җәмийәтниң һәр саһәлиридә өз ипадисини тапмақта. Әнә шундақ саһәләрниң бири әдәбияттур. Қазақистанлиқ уйғур зиялийлириниң қаришичә, көп әсирлик мирасқа игә уйғур әдәбиятиниң мунәввәр әсәрлири уйғур елидә топланған болуп, уларни иҗад қилған шаир вә язғучиларни қазақистанлиқ оқурмәнләргә, болупму яш әвладларға тонуштуруш муһим әһмийәткә игидур. Бу җәһәттә уйғур тилидики мәктәпләр, аммиви ахбарат васитилири чоң рол ойнимақта.

Атақлиқ шаир абдуғопур қутлуқофниң пикричә, уйғур дияридики әдибләрниң иҗадийитини тонуштурушта алматада он бәш йилға йеқин вақиттин буян тонулған язғучи вә журналист пәйзуллам әхмәтоф тәрипидин нәшр қилиниватқан «интизар» журнилиму алаһидә паалийәтчанлиқ көрсәтмәктә. У радиомиз зияритини қобул қилип, икки мәмликәт оттурисидики әдәбий алақиләр һәққидә мундақ деди: «әдәбиятта чегра болмиғачқа или дәрясиниң у қанитидики қериндашлиримизниңму әң яхши әсәрлири ‹интизар' журнилида оқуғучилиримиз билән йүз көрүшти. Мәсилән, классик шаир вә алимлиримиз абдуреһим өткүр, турғун алмасниң әсәрлирини дәсләп мушу журнал тонуштурди. Униңдин башқа боғда абдулла, қурбан барат, абләһәт абдулла, айшәм әхмәт, чимәнгүл, абдушүкүр мәмтимин вә башқиларға сәһипә аҗратти.»

А. Қутлуқоф мундақ атақлиқ язғучилар әсәрлириниң бу йәрдики әдибләрниң иҗадийитигә қаттиқ тәсир қилип, уларниң язғучилиқ маһаритиниң өсүшидә муһим әһмийәткә игә болуватқанлиқини тәкитләп, йәнә мундақ деди: « п. Әхмәтоф әсәрләрни бу яққа елип чиқиватиду һәм тартиватиду. Бир тәкитләйдиғиним, мәйли турғун алмас, өткүр әпәнди әсәрлири болсун, яшлардин адил тунязға охшаш шаирларниң әсәрлири бу йәрдики шаир-язғучилар үчүн үлгә-әндизә болди.»

Уйғур ели язғучилириниң иҗадийити қазақистандики уйғур миллий мәтбуатиниң карван беши болуп келиватқан җумһурийәтлик «уйғур авази» гезити сәһипилиридиму орун алмақта. Униң баш муһәррири йершат әсмәтофниң ейтишичә, гезиттә қазақистанлиқ уйғурлардин ташқири, башқиму әлләрдә, шу җүмлидин уйғур елидә яшаватқан атақлиқ шәхсләрниң һаяти, әмгәк паалийити тонуштурулмақта. У икки айдин буян гезиттә мәхсус чәтәллик уйғурлар билән иш елип баридиған хадимниң ишқа елинғанлиқини ейтип, мундақ деди: « бу йилниң өзидила наһайити көп мақалиләр чиқти. Шулар арқилиқ биз тарихий вәтинимиздики уйғурларниң әһвали, иҗадий паалийити һәққидә кәң оқурмәнлиримизгә мәлумат берип келиватимиз.»

Й. Әсмәтоф әпәнди юқирида тәкитлигәндәк, уйғур елидә нәшр қилиниватқан әсәрләрни қазақистанлиқ оқурмәнләргә тонуштурушта болупму атақлиқ шаирлар абдуғопур қутлуқоф, аблиз һезим, журналистлардин исмаил розийеф, ғәйрәт исрайилоф, пәйзуллам әхмәтоф қатарлиқлар зор ярдәмдә болмақта. Улар әнә шулардин тәрбийиви әһмийити зор болған әсәрләрни таллап, гезит редаксийәсигә йоллап турмақта.

Й. Әсмәтоф өзиниң шуларға болған чәксиз миннәтдарлиқини билдүрүп, йәнә мундақ деди; «гезитимиздә икки-үч йилдин буян қоюлған мәсилә интернет сәһипилиридин, җүмлидин тор бәтлиридин елинған хәлқимизниң тарихиға, мәдәнийитигә аит мақалиләрни турақлиқ берип келиватимиз.»

У уйғур ели вә чәтәлләрдики уйғурларниң һаят-паалийитиниң, нәписиниң бу йәрдики уйғурларниң нәзиридин чәттә қалмаслиқи үчүн мундақ мунасивәтләрни йәниму давам қилдуридиғанлиқини билдүрди.

Уйғур елидики шаир-язғучиларниң һаяти вә иҗадийитини тәрғиб қилишта миллий мәктәпләрму алаһидә рол ойнимақта. Қазақистандики атмиштин ошуқ таза уйғур вә арилаш тиллиқ мәктәпләрдә билим еливатқан оқуғучилар әдәбият дәрслики арқилиқ әнә шу әдибләр билән йеқиндин тонушуш имканийитигә игә болмақта.

Бу һәқтә мәктәп нәшрияти уйғур тәһрир бөлүминиң хадими селимәм балинова мундақ деди: «һәқиқәтәнму, тарихий вәтинимиздики узун өтмүшкә вә бай мирасқа игә әдәбиятимизни оттура асиядики, шу җүмлидин қазақистандики уйғур әдәбиятидин үзүп қарашқа һәргиз болмайду, чүнки бу бир пүтүн уйғур әдәбиятидур. Илгири, йәни совет иттипақи дәвридә биздә вәтинимиздики әдәбиятниң тарихини, у йәрдики әдибләрниң иҗадийитини чоңқур вә тәпсилий өгиниш имканийити йоқ иди. Кейин, йәни қазақистан мустәқиллиққа еришип, буниңға кәң йол ечилди һәм мумкинчиликләрму пәйда болди. Әлвәттә, миллий маарипсиз милләт келәчики болмиғандәк, яш әвладлиримизниңму келәчикини әнә шу әдәбиятсиз тәсәввур қилиш мумкин әмәс, дәп ойлаймән. Шуниң үчүн бизниң бу йәрдики мәхмут абдурахманоф, савут моллаутоф, бүвихан әлахунова, турсун әлайеф охшаш пешқәдәм зиялийлиримиз өз вақтида уйғур мәктәплири үчүн әдәбият дәрслики программисини түзүштә буниңға алаһидә диққәт қилған иди.»

Қазақистанда дөләт хираҗитигә нәшр қилиниватқан оқуш қораллири, шу җүмлидин уйғур әдәбияти бойичә дәрсликләр һәр төт йилда бир қетим қайта нәшр қилинип, улар билим вә пән министирлиқи тәрипидин бекитилиду.

С. Балинова сөзини йәнә мундақ дәп давам қилди: «һазирқи әдәбият дәрсликлириниң барлиқ синиплирида, йәни 5-синиптин та 11-синипқичә уйғур оқуғучилири хәлқ еғиз иҗадийити вә классик әдәбиятидин ташқири, 20- вә 21-әсирләрдә әдәбиятимизниң әң алдинқи қатаридин көрүнгән шаир вә язғучилиримизниң һаяти вә әсәрлири билән тонушалайду. Бизниң ‹мәктәп' нәшрияти тәйярлаватқан 8- вә 11-синип әдәбият дәрсликлиригә абдухалиқ уйғур, лутпулла мутәллип, зунун қадири, шундақла абдуреһим өткүр, турғун алмас, тейипҗан елийеф, боғда абдулла, зордун сабир, абдурахман қаһар, қурбан барат, мәмтимин һошурға охшаш талантлиқ әдиблиримизниң иҗадийити киргүзүлгән. Әлвәттә, уларни таллашта, биринчи нөвәттә, бу әсәрләрниң балилиримиз үчүн тәрбийиви әһмийити көздә тутулған. Биз қазақистан дөлити йүргүзүп келиватқан хәлқләр достлуқи, милләтләр ара разимәнлик сияситини, шундақла иттипақлиқ, вәтәнпәрвәрлик, инсанпәрвәрлик қәдрийәтлирини тәрғиб қилишни өзимизниң вәзиписи, дәп һесаблаймиз.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт