Тарихчи абләһәт камалоф: хәлқара уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғининиң қазақистандиму өтидиғанлиқиға ишинимән

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016.01.19
uyghurshunasliq-yighin-parizh-ablehet-kamalof.jpg Тарихчи абләһәт камалоф(оңдин биринчи) хәлқара уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғинида. 2015-Йили ноябир, париж.
RFA/Oyghan

Кейинки вақитларда мутәхәссисләрниң мәркизий асияда қелиплашқан геосиясий вә иқтисадий вәзийәткә, шундақла уни макан әткән хәлқләрниң тарихи вә мәдәнийитигә болған қизиқишиниң барғансери күчийиватқанлиқи байқалмақта.

Бу җәһәттә уйғурларниңму өтмүши вә бүгүнки һаяти диққәттин сирт қалмиди. Буниңға йеқинқи йилларда америка вә явропада өткән уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғинлири гуваһлиқ қилиду.

Тарихтин мәлумки, уйғуршунаслиқ илми бойичә дәсләпки илмий муһакимә йиғини 1979-йили қазақистанниң шу чағдики пайтәхти алмата шәһиридә өткән болуп, у қазақистан пәнләр академийиси тилшунаслиқ институти тәркипидики уйғуршунаслиқ бөлүминиң алимлири тәрипидин уюштурулған иди. Зияритимизни қобул қилған тарих пәнлириниң намзати мунир йерзин бу һәқтә мундақ деди: “1979-йили 29-вә 31-май күнлиридә алматада қазақистан пәнләр академийисиниң гүзәл бинасиниң чоң мәҗлис залида ‛совет уйғуршунаслиқиниң муһим мәсилилири‚ дегән мавзуда республикилиқ илмий муһакимә йиғини өткүзүлди. Униңға өзимизниң уйғуршунас алимлиридин сирт москва, лениңрадтин басқақоф, насилоф, кляшторний, тихоноф, әмир нәҗип охшаш көрнәклик алимлар, ташкәндин мәмәтахуноф башлиқ уйғуршунас алимлар, қирғизистан вә башқа республикилардинму алимлар қатнашти. Бу, йиғинниң нәқәдәр чоң болғанлиқини көрсәтти. Йиғин тилшунаслиқ, әдәбият вә сәнәт, тарих болуп үч бөлүмгә бөлүнди.” м. Йерзинниң ейтишичә, мәзкур илмий муһакимә йиғини пәқәт совет уйғуршунаслиқила әмәс, бәлки пүткүл дуня уйғуршунаслиқ пәни тарихида муһим вәқә болған. Униңға малик кәбироф, илияс йүсүпоф, гегел исқақоф, давут исийеф охшаш атақлиқ тарихчилар, абдувәли қайдароф, ғоҗәхмәт сәдвақасоф, октәбир җамалидиноф, туғлуқҗан талипоф охшаш тилшунас алимлар, савут моллаутоф, мәхмут абдурахманоф, маһинур әлийева кәби әдәбиятшунаслар вә башқилар қатнашқан.

Биз йеқинда явропада өткән уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғинлириниң мавзу даириси һәмдә илмий йеңилиқлири һәққидә парижда өткән илмий йиғин қатнашқучиси, йетәкчи қазақистанлиқ тарихчи алимларниң һәмдә хитай вә мәркизий асияниң тарихи вә бүгүнки вәзийити бойичә алдинқи қатарлиқ мутәхәссисләрниң бири, тарих пәнлириниң доктори абләһәт камалофқа мураҗиәт қилғинимизда у мундақ деди: “уйғуршунаслиқ бойичә хәлқара илмий муһакимә йиғинлирини өткүзүш тәшәббуси марлен ларуйел рәһбәрликидики америкиниң җиорҗи вашингтон университети йенидики мәркизий асияни тәтқиқ қилиш мәркизигә тәәллуқ. Биринчи мундақ илмий муһакимә йиғини 2014-йили вашингтонда өтти. Иккинчи хәлқара уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғинини мәзкур мәркәз белгийә вә фирансийә алимлири билән һәмкарлиқта уюштурди. У 2015-йилниң ноябир ейида арқа-арқидин бирюсселда, андин парижда өткүзүлди. Мәзкур йиғин ‛уйғуршунаслиқ бойичә иккинчи һәр йиллиқ илмий муһакимә йиғини: тарих, мәдәнийәт вә җәмийәт‚ дәп аталди. Илмий йиғинниң һәҗми бирәр конкрет мавзу даирисидила чәклинип қалмай, бәлки тарих, мәдәнийәт вә уйғурларниң һазирқи әһвали бойичиму бир қатар мәсилиләрни муһакимә қилиш мәқситиниму көзлигәнликини ейтиш керәк. Растини ейтсам, бу пүткүл иттипақлиқ уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғинлирини өткүзүшниң совет әнәнисини әслитиду.”

А. Камалофниң тәкитлишичә, “уйғуршунаслиқ бойичә иккинчи һәр йиллиқ илмий муһакимә йиғини” дәп аталған париж йиғининиң асасий мәқсити уйғур мәсилиси бойичә чоң илмий йиғинларни қайта тикләштин ибарәт болған. Йәни униң уюштурғучилири болупму һазир ғәрб әллиридә тез тәрәққий етиватқан уйғуршунаслиқ илмий йиғинлири билән илгирики йиллири шәрқшунаслиқниң хели раваҗланған саһәси болуп кәлгән русийәлик уйғуршунаслиқ илми оттурисидики көврүкни қайта орнитишни мәқсәт қилған болуп, асасән уйғурларниң тарихи вә мәдәнийити мәсилилиригә беғишланған.

У шундақ деди: “шуни алаһидә тәкитләш керәкки, һәм биринчи, һәм иккинчи илмий муһакимә йиғинлириға уйғур мәсилиси билән шуғуллиниватқан интайин көп русийәлик түркшунас вә хитайшунас алимлар қатнашти. Бу йиғинларға шундақла оттура асиядин, асасән совет уйғуршунаслиқиниң мәркизи болған қазақистандинму алимлар иштирак қилди. Илгири, йәни өткән әсирниң 70-йиллиридин кейин мундақ йиғинлар қазақистан пәнләр академийисидики уйғуршунаслиқ бөлүми асасида, кейинрәк уйғуршунаслиқ институти асасида өткүзүлүп туратти. Келәчәктә мушундақ хәлқара уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғинлирини өткүзүш йәниму давам қилиду һәм мундақ йиғинлар қазақистандиму өткүзүлиду, дәп ишинимән.”

А. Камалоф шундақла бирюсселда икки күн мабәйнидә асасий җәһәттин уйғур җәмийити вә хитайниң уйғурларға болған сияситиниң заманиви мәсилилири муһакимә қилинғанлиқини, һәр икки мәмликәттә өткән бу илмий йиғинларда а қ ш, русийә, фирансийә, әнглийә, германийә, белгийә, түркийә, исраил, австралийә, шиветсийә, хоңкоңдин кәлгән алимлар болуп 45 доклат қилинғанлиқини илгири сүрди. Алим бу илмий муһакимә йиғинлириниң уйғур райони алимлириниң қатнишисиз өткәнликигә әпсуслинидиғанлиқини, амма шуниң билән бир қатарда хәлқара уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғинлирида, болупму иҗтимаий пәнләрниң һәр хил саһәлиридә ишләватқан ғәрб әллиридики уйғур алимлириниң, асасән яш тәтқиқатчиларниң көпләп қатнашқанлиқидин хушал болғанлиқини илгири сүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.