Tonulghan tarixchi alim ablehet kamalof qazaqistandiki Uyghurshunasliq merkizining bügünki teqdiri heqqide toxtaldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2016-05-04
Share
Uyghurshunasliq-merkizi-xadimliri-Almata.jpg Uyghurshunasliq merkizi xadimliri uyushturghan pa'aliyettin körünüsh. 2009-Yili, almata.
RFA/Oyghan

Melumki, meshhur qazaq alimi, qazaqistan ilmining asaschisi qanish setpayéfning teklipi we biwasite ishtrakchilighida 1949-yili qazaqistan penler akadémiyiside Uyghur-tunggan medeniyitini öginish bölümi échilghan idi. Kéyinirek, yeni 1963-yili u, penler akadémiyisi tilshunasliq instituti yénidiki Uyghurshunasliq bölümige özgertildi. 1986-Yili bolsa, shu bölüm asasida Uyghurshunasliq institutining qurulushi peqet qazaqistanliq Uyghurlarla emes, belki dunyaning her qaysi jaylirida yashawatqan barliq Uyghurlar hayatidiki untulmas weqelerning biri bolghan idi.

Bu yili ene shu Uyghurshunasliq institutining qurulghinigha 30 yil toldi. Sowét dewride meydan'gha kelgen bu ilmiy dergah shu mezgilde hökümet teripidin alahide ghemxorluqqa élinip kelgen idi. Institut tetqiqatlirining asasiy yönilishi xitay we Uyghur élidiki siyasiy, ijtima'iy, iqtisadiy özgirishlerni öginishke qaritilghan bolup, bu mesililer boyiche nurghunlighan ilmiy layihilerni orunlash, kadirlarni teyyarlash ishlirimu közde tutuldi. Amma 1991-yildin kéyin, yeni sowét ittipaqi ghulap, qazaqistan öz musteqilliqini alghandin kéyin, Uyghurshunasliq institutining kéyinki teqdiri köpligen talash-tartishlar arisida qalghan idi. Aqiwette u 1996-yili sherqshunasliq instituti terkibidiki Uyghurshunasliq merkizige aylandi.

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan sabiq Uyghurshunasliq institutining ilmiy xadimi, tarix penlirining namzati munir érzin shu dewrini eslep, mundaq dédi: "Bu alimlirimiz mol yétiship chiqqan bir dewr idi. Uyghurshunasliq péni bu uzun waqittin béri dunyaning chong-chong alimlirining diqqitini özige jelp qilghan bir sahe idi. Bu waqitta tarixchilirimiz Uyghur xelqining ötmüshidiki we kélechikidiki muhim mesililer boyiche xéli ishlarni ijra qilip keldi."

On yilgha yéqin ömür sürgen Uyghurshunasliq institutining mirasxori, 1996-yili qayta teshkillen'gen Uyghurshunasliq merkizining bügünki teqdiri qandaq boluwatidu? uning élip bériwatqan ilmiy tetqiqatliri némidin ibaret? u qandaq qiyinchiliqlarni bashtin kechürüwatidu?

Biz bu heqte qazaqistan bilim we pen ministirliqi süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti Uyghurshunasliq merkizining bash ilmiy xadimi, tarix penlirining doktori ablehet kamalof bilen söhbet élip barduq.

- Ablehet, Uyghurshunasliq merkizi aldinqi we kéyinki yillarda asasen qandaq layihiler boyiche tetqiqat ishlirini élip bardi?

- Tarix penlirining doktori risalet kerimowa rehberlikidiki Uyghurshunasliq merkizi omumen qazaqistan we sherq elliri munasiwetlirining tarixiy, medeniy, ijtima'iy,siyasiy, iqtisadiy munasiwetlirini, shuning bilen bir qatarda, dunya medeniyetliri mesililirini sistémiliq rewishte tetqiq qilish boyiche ish élip bériwatidu. Merkez ötken yilliri "Merkiziy asiya türkiy xelqlirining tarixiy, medeniy öz ‏-ara baghlinishliri", "Qazaqistan we sherqiy türkistan merkiziy asiya medeniyetler jeryanlirining sistémisida", "Ulugh yipek yolidiki qazaqistan we sherqiy türkistanning sherq we gherb medeniyetlirining öz‏- ara baghlinishi sistémisida", "Qazaqistan we sherq elliri alemshumul dunyaning özgirish shara'itlirida" namliq chong ilmiy layihilerni orunlap kelgen idi.

- Hazirchu?

- Hazir bolsa bizning merkez "Qazaqistan we merkiziy asiyaning tarixi we medeniyiti boyiche sherqiy türkistan menbeliri" (18-esir we 19-esirning béshi), "18-We19-esirlerdiki sopiliq po'éziyesi merkizi asiya xelqliri medeniyitining omumiyliq hadisisi süpitide" témisida ilmiy layihiler boyiche tetqiqat ishlirini élip bériwatidu.

- Sizge yaxshi melum, her qandaq bir ilmiy tetqiqatning netijisi neshr qilin'ghan emgekler bilen ölchinidu. Mushu Uyghurshunasliq merkizi höküm sürüwatqandin buyan qandaq emgekler neshr qilindi?

- Merkezning mewjut bolushidin tartip uning xadimliri teripidin, atap éytqanda, risalet kerimowaning "Uyghurlarning en'eniwi bedi'iy hüner we kesipliri", rexmetjan yüsüpofning "Ziya semedining tarixiy romanliri", "Klassikiliq tarixiy proza we lirikidin nemuniler" namliq monografiyeliri, dilshat reyhanof teripidin teyyarlan'ghan mirza muhemmed heyderning "Tarixi reshidi" kitabi, tarixchi gégil isxaqofning "Uyghurshunasliq boyiche tetqiqatlar", tilshunas alim tughluqjan talipofning "Tallan'ghan emgekler" we "Uyghurshunasliq boyiche tetqiqatlar", shexsen özümning "Qedimiy Uyghurlar" monografiyisi, bu kitabim shundaqla iranda paris tilidimu yoruq kördi. Buningdin tashqiri yene kolléktipliq monografiyilermu neshr qilinip turdi. Mesilen, kéyinki yilliri "Qazaqistan Uyghurshunasliqi: en'eniler we nemuniler", "Zamaniwi Uyghurshunasliqning muhim mesililiri", "Sherqiy türkistan merkiziy asiya medeniyetliri jeryanlirida", "Ulugh yipek yolidiki qazaqistan we sherqiy türkistanning sherq we gherb medeniyetlirining öz ‏- ara baghlinishi sistémisida", "Merkiziy asiyadiki xelqler we medeniyet", "Mahmut qeshqerining dunya medeniy mirasidiki töhpisi", "Uyghurlarning tarixi we medeniyiti boyiche tetqiqatlar" namliq kitablar, jumhuriyet miqiyasida, shundaqla yéqin we yiraq chet'ellerde neshr qilin'ghan toplamlarda yüzligen maqaliliri yoruq kördi.

- Uyghurshunasliq merkizining bügünki pa'aliyetliri mushuning bilenla cheklinemdu?

- Yaq, elwette. Merkez alimliri hazirqi iqtisadiy qiyinchiliqlargha qarimay, özlirining biwasite kespiy wezipiliridin tashqiri, aliy oqush orunliri, shundaqla Uyghur mektepliri üchün oqush qorallirini, shundaqla ilmiy kadirlarni teyyarlash boyichimu aktip pa'aliyet élip bériwatidu désem bolidu. Ular qazaqistanning bashqimu ilmiy dergahliri we aliy oqush orunliri, metbu'at hem neshriyatlar, medeniyet, ma'arip we sen'et merkezliri bilen hemkarliqta, asiya, yawropa we amérikining yétekchi ilmiy merkezliri bilen birlikte ilmiy layihilerni orunlashta, xelq'ara ilmiy muhakime yighinlirini we bashqimu pa'aliyetlerni uyushturushta we ötküzüshte alahide pa'aliyetchanliq körsitiwatidu.

- Hazir Uyghurshunasliq merkizi aldida qandaq mesililer bar? kélechekte qandaq pilanlarni emelge ashurush közde tutuluwatidu?

- Bizni hazir bi'aram qiliwatqan mesililerning biri xirajet mesilisi. Bu mesile ilgirimu bolghan idi. Hazir merkez xadimliri qisqartilghan xirajet bilen ishlep kéliwatidu. Shu munasiwet bilen mutexessislermu yétishmeydu. Ma'ash töwen bolghachqa, yashlarmu mundaq ishlargha kelmeydu. Mundaq ehwal barliq ilmiy tetqiqat institutlirida mewjut. Amma bu qiyinchiliq bolupmu bizge nahayiti éghir biliniwatidu.

- Merkezning chet'eldiki ilmiy tetqiqat orunliri bilen bolghan alaqiliri heqqide néme deysiz?

- Biz her qétimda ilmiy layihiler tüzgen waqitta matériyal toplash meqsitide chet'ellerge ilmiy seperlerni pilanlaymiz. Shundaqla her yili chet'ellerde bolidighan ilmiy muhakime yighinlirigha qatnishishnimu öz mejburiyitimizge alimiz. Emma, epsuski, köpinche biz buninggha öz yanchuqimizdin pul tölep barimiz, yuqiridin buninggha mexsus xirajet bölünmeydu. Ilmiy emgeklerni neshr qilishtimu xuddi shundaq qiyinchiliqlargha duchar boluwatimiz. Amalning bariche hamiylarni tépip, yaki bolmisa öz pulimizgha kitablirimizni chiqirishqa mejbur boluwatimiz. Bashqa amal yoq. Kélechek peqet hökümetning bizge qanchilik meblegh ajritishida boluwatidu.

- Emdi Uyghur éli bilen bolghan munasiwetler heqqide qisqiche toxtilip ketsingiz.

- Yoshuridighini yoq, ilgiri, yeni Uyghurshunasliq instituti bolghan waqitta arimizdiki alaqiler yéngila ornashqa bashlighan idi, amma qazaqistan musteqilliq alghandin kéyin, iqtisadiy qiyinchiliqlar tüpeyli munasiwetlirimiz üzülüp qaldi. Merkez üchün, elwette, Uyghur awtonom rayoni bilen alaqilerning bolghini biz üchün yaxshi bolatti, chünki élip bériwatqan tetqiqatlirimiz bir. Kéyinki yillarda ikki terep tetqiqatchiliri arisidiki bérish-kélishler, tejribe almashturushlar, epsuski, tamamen üzülüp qaldi. Biz her qachan mundaq ilmiy alaqilerning bolushini xalighan bolar iduq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet