Дағистанда чиқидиған түркшунаслиқ журнилиниң йеңи сани уйғуршунаслиққа беғишланди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016-07-07
Share
turk-dunyasi-xewiri-zhornili-muqawisi.jpg «Түрк дуняси хәвири» намлиқ журналниң муқависи.
RFA/Oyghan

Йеқинда русийә федератсийәси дағистан җумһурийитиниң пайтәхти махачкала шәһиридә нәшр қилинған «түрк дуняси хәвири» намлиқ хәлқара илмий-әмәлийжурнал дуня түркшунаслиқи саһәсидә елип бериливатқан тәтқиқатларни, алимларниң йәткән мувәппәқийәтлирини җари қилишни көзлигән болуп, униң бу қетимқи сани пүтүнләй уйғуршунаслиқ мәсилилиригә беғишланған.

Журнал «түркий хәлқләрниң мифологийиси вә дини», «тил вә әдәбият», «тарих вә миллий мәдәнийәт» вә «шәрқниң әрбаблар бошлуқи: атақлиқ шәхсләр һәққидә очерклар» намлиқ қисимлардин тәркиб тапқан. Журнал униң баш муһәррири империйәт халипайеваниң «уйғурлар» намлиқ кириш сөзи билән башлинип, аптор уйғурларниң келип чиқиши, мәдәнийити һәққидә қисқичә тохталған.

Профессор империйәт халипайева дағистан җумһурийити пайтәхти махачкала шәһиридики дағистан дөләт педагогика университети қармиқидики явро-асия мәдәнийити илмий-билим мәркизиниң мудири. У радиомиз зияритини қобул қилип, өзиниң узундин буян түркий хәлқләрниң мифологийиси билән шуғуллинип келиватқанлиқини, уйғурларниң ким икәнлики һәққидә соаллар көпийип кәткәнликтин бу мәсилигә қизиққанлиқини, уйғурларни техиму йеқин тонуштуруш мәқситидә журналниң бу санини мәхсус уйғур мәсилилиригә беғишлиғанлиқини оттуриға қойди.

Мундақ деди: «уларниң тарихиға чөкүп, шуни билдимки, уйғурлар көп җапа тартқан хәлқ икән. Мән шунчилик һәйран болдумки, уйғурлар көп нәрсиләрни баштин өткүзүпту. Мундақ нәрсиләрни баштин өткүзгән адәмләр әслидә интайин әқиллиқ, билимлик келиду. Маңа шундақ ой кәлди. Бир тәрәптин, маңа шу нәрсә яқтики, журналниң уйғур санида бизниң хәлқлиримизниң туғқанчилиқ алақилири көрситилди. Чүнки бизниң тиллиримизму бир-биригә интайин йеқин икән һәм бу йеқинчилиқ һәйран қаларлиқ һалда чоң икән.»

Мәзкур журналниң бу санида уйғуршунас тәтқиқатчилардин ташқири қумуқ алимлиридин империйәт халипайеваниң «қумуқ вә уйғурларниң тойлири: әнәниви мифологийилик асас», а. Адҗийефниң «қумуқ вә уйғурларниң мақал-тәмсиллири вә фразеологлиримизниң омумийлиқ мәсилиси һәққидә», й. Ғамзатофниң «өзигә йол: дилмурат қузийеф һәққидә» намлиқ мақалилири орун алған.

И. Халипайева уйғур вә қумуқларниң икки қариму-қарши территорийәләргә җайлашқиниға қаримай, тил, әнәниләр, һәтта антропологийә җәһәттинму йеқин икәнликини билдүрди. У шундақла бу икки хәлқниң йеқинлиқи тоғрисида тәтқиқатларниң буниңдин кейинму давамлишидиғанлиқиға, бу җәһәттә икки хәлқ алимлириниң келәчәктә бирлишип ишләйдиғанлиқиға ишәнч билдүрди.

Русийә федератсийәси билим вә пән министирлиқи дағистан дөләт педагогика университети тәсис қилған мәзкур журналниң редаксийә кеңишигә русийә, украина, хитай, қазақистан, әзәрбәйҗан, финландийә, японийә, канада, германийә, қирғизистан, түркмәнистан, өзбекистан, молдова, түркийә мәмликәтлири вәкиллири болуп 26 киши әза.

Улар тәркибидә шундақла уйғур алимлиридин бейҗиң университетиниң профессори раһилә давут вә қазақистан мухтәр әвезоф намидики әдәбият вә сәнәт институтиниң баш илмий хадими, профессор доктор алимҗан һәмрайефму бар.
Түркшунаслиқ пениниң тәрәққият басқучлири, бүгүнки муһим мәсилилири немиләрдин ибарәт? бу җәһәттә уйғуршунаслиқ пени қандақ орунни игиләйду?

Биз бу һәқтә мухтәр әвезоф намидики әдәбият вә сәнәт институтиниң баш илмий хадими, профессор доктор алимҗан һәмрайеф билән сөһбәт елип бардуқ.

Соал: илгири, йәни совет иттипақи дәвридә түркшунаслиқ елиминиң мәркәзлири болуп қайси шәһәрләр һесабланған?
Җаваб: кеңәш иттипақида түркшунаслиқ саһәси наһайити җушқун раваҗланған илмий саһә болуп һесаблиниду. Униң асаслиқ мәркәзлири санкт-петербург, москва болсиму, әң муһим мәркизи әзәрбәйҗан пайтәхти баку болуп һесаблиниду.

Соал: иттипақ ғулиғандин кейинчу?
Җаваб: һазир дағистан пайтәхти махачкала шәһири русийәниң йеңи түркшунаслиқ бетини ачти. У йәрдә йетәкчи ролни қумуқ алимлири игилиди. Көпчиликкә мәлум, русийәдиму көплигән түркий хәлқләр бар. Шуларниң мәдәнийити, әдәбияти, сәнити раваҗлиниватиду. Шу сәвәбтин бу мәркәз шу русийә тәвәсидә яшаватқан түркий хәлқләрниң мәдәнийитини тонуштуруш болуп һесаблиниду.

Соал: мустәқиллиқтин кейинки йиллири түркшунаслиқ, шу җүмлидин уйғуршунаслиқ пени қандақ даиридә, шәкилдә тәрәққий әтти?
Җаваб: совет иттипақиға киргән җумһурийәтләрдә йеңи басқуч, йеңи илмий йөнилишләр пәйда болушқа башлиди. Бу мустәқиллиқ алғандин кейинки өзгиришләр. Шу мунасивәт билән қазақистандики уйғуршунаслиқ мәркизи көплигән қериндаш җумһурийәтләрдики түркшунаслар, уйғуршунаслар билән алақә бағлиди. Биз қизимизниң тәтқиқатлирини техиму күчәйтиватимиз. Мениң ейтмақчи болғиним, дағистандики түркшунаслиқ алаһидә бир саһәгә айланмақта. Қумуқ алимлири буни хәлқаралаштурушни нийәт қилған.

Соал: қумуқ алимлириниң әсли мәқсити немидин ибарәт болди?
Җаваб: кейинки вақитларда қумуқ алимлири, болупму империйәт халипайева қумуқ хәлқигә әң йеқин хәлқләрниң бири уйғурлар икәнликини чүшинип билип, уйғурлар тоғрилиқ техиму чоңқур издиниш, мәлуматларни йиғиш бойичә паалийәт елип бериватиду. Уларниң мәқсити омумән уйғурларни йеңидин тонуштуруш.

Соал: журналниң бу санида елан қилинған уйғуршунаслиқ тәтқиқатлири қандақ бир нәтиҗигә елип кәлди дәп ойлайсиз?
Җаваб: бу журналда дуня миқясида ишләватқан алимларниң салмақлиқ тәтқиқатлири елан қилинди. Бир номурни бизгә беғишлиди. Биз буниңға наһайити миннәтдармиз. Чүнки бу мунасивәтлиримизниң қоюқлишишиниң бир ипадиси. Иккинчидин, уйғур алимлириниң салмиқиниң юқири дәриҗидә икәнликиниң ипадиси. Биз йәнә бир қетим өзимизниң мәдәнийитини, тарихини, сәнитини башқа хәлқләргә тонуштурдуқ дәп һесаблаймән. Бу зор мәдәний вәқә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт